İsmail Kara

Araştırmacı Yazar, Tarih Araştırmacısı, Edebiyat Araştırmacısı

Doğum
02 Şubat, 1955
Eğitim
İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
Burç

Çağdaş Türk Düşüncesi ve Çağdaş İslâm Düşüncesi araştırmacısı, düşünce tarihçisi. 2 Şubat 1955 tarihinde Güneyce/Rize’de doğdu. Güneyce İlkokulu’ndan mezun oldu (1965). Rize İmam Hatip Okulu’nda başladığı ortaokul ve lise tahsilini İstanbul İmam Hatip Okulu’ndan mezun olarak tamamladı (1973), aynı yıl bütünleme imtihanlarında fark derslerini vererek Rize Lisesi’ni bitirdi. Yüksek tahsilini İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü’nü (1977) ve İstanbul Edebiyat Fakültesi Tarih bölümünü (1986) bitirerek tamamladı.

Uzun yıllar Dergâh Yayınları’nda editörlük ve yayın yöneticiliği yaptı, Hareket ve Dergâh dergileri ile Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (8 C.) ve sadece ilk cildi yayınlanabilen İslâmi Bilgiler Ansiklopedisi’nin yayın heyetinde yer aldı.  Bu arada Özel Sainte Pulcherie Fransız Kız Ortaokulu’nda Din Dersi öğretmenliği (1980-1995) yaptı.

“Hüseyin Kâzım Kadri ve Türkçülüğün Esasları” adlı teziyle siyaset bilimi dalında yüksek lisansını tamamladı (1987), ardından “İslâmcılara Göre Meşrutiyet İdaresi 1908-1914” başlıklı teziyle siyaset bilimi doktoru oldu (1993), 2000’de doçent, 2006’da İslâm Felsefesi profesörü oldu. 1995 yılından itibaren öğretim üyesi olarak çalıştığı Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden 2015’te emekliye ayrıldı. Ekim 2017-Haziran 2020 arasında İstanbul Şehir Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü’nde öğretim üyeliği yaptı.

İslâm Ekonomisi (Mannan) Üzerine” başlıklı ilk yazısı Hareket dergisinde (Kasım 1974) yayınlandı. Yazılarını Hareket, Dergâh, Tarih ve Toplum, İlim ve Sanat, Toplum ve Bilim, İslâmî Araştırmalar, İslâmiyat, İslâm Araştırmaları Dergisi, Divan, M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi, Türklük Araştırmaları, Kutadgubilig, Derin Tarih gibi dergilerde yayımladı, makalelerinin bir kısmı İngilizce, Almanca ve Fransızcaya tercüme edilerek neşredildi; Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, İslâmî Bilgiler Ansiklopedisi, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, Cumhuriyet Devri Türkiye Ansiklopedisi, Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ne maddeler yazdı; İstanbul Araştırmaları Dergisi (7 sayı) ve Rize Defteri’nin (3 sayı) yayın yöneticiliğini yürüttü; Zaman (1992) ve Yeni Şafak (1995-1997) gazetelerinde köşe yazarlığı yaptı.

Alanında büyük bir boşluğu dolduran Türkiye’de İslâmcılık Düşüncesi adlı eseriyle Türkiye Yazarlar Birliği’nin 1986 yılı İnceleme Ödülünü, İslâmcıların Siyasî Görüşleri adlı eseriyle 1994 yılı Türkiye Yazarlar Birliği İnceleme Ödülü ile 1995 yılı Türkiye Diyanet Vakfı Kutlu Doğum Haftası Ödülünü, Bir Felsefe Dili Kurmak adlı kitabıyla 2001 yılı Türkiye Yazarlar Birliği Dil Ödülünü aldı.

TÜBA asil üyesidir.

 

ESERLERİ:

 

Araştırma-İnceleme:

 

Türkiye’de İslâmcılık Düşüncesi-Metinler/Kişiler (3 C.: 1, 1986; 2, 1987, 3, 1994), İslâmcıların Siyasi Görüşleri 1-Hilafet ve Meşrutiyet (1994),  Bir Felsefe Dili Kurmak-Modern Felsefe ve Bilim Terimlerinin Türkiye’ye Girişi (2001), Güneyce-Rize Sözlüğü-Bir Doğu Karadeniz Köyünün Hafızası ve Nâtıkası (2001), İslâm Siyasî Düşüncesinde Değişme ve Süreklilik-Hilafet Risâleleri (6 C. 2002-2014), Din ile Modernleşme Arasında Çağdaş Türk Düşüncesinin Meseleleri (2003), İlk Rize Müftüsü Mehmet Hulusi Efendi-Rize Hadisesi Hac Hatıraları (2004), Gümüşhanevî Halifelerinden Şeyh Osman Niyazi Efendi ve Güneyce Rize’deki Tekkesi (2004), Bir Eğitim Tasavvuru Olarak Mahalle-Sıbyan Mektepleri (Ali Birinci ile, 2005), Hanya/Girit Mevlevihanesi-Şeyh Ailesi Müştemilatı Vakfiyesi Mübadelesi (2006), Cumhuriyet Türkiyesi’nde Bir Mesele Olarak İslâm (2 C. 1, 2008; 2, 2016), Rize Müftülerinden Yusuf Karali Hoca (2009), İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz-Şerh ve Haşiye Meselesine Dair Birkaç Not (2011), Nurettin Topçu-Hayatı ve Bibliyografyası (2013), Müslüman İstanbul’a Mahsus Bir Gelenek: Mahya (2016), Müslüman Kalarak Avrupalı Olmak-Çağdaş Türk Düşüncesinde Din Siyaset Tarih Medeniyet (2017), Akif İçin Bir Muhlis-i Sadık Hüseyin Kâzım Kadri, (2017), İsyan Ahlâkı Peşinde: Nurettin Topçu Albümü (2018), İslâmcıların Siyasi Görüşleri 2-Hürriyet Müsavat Uhuvvet (2019), Ahmet Hamdi Akseki-Hayatı Eserleri Mücadelesi (Rabia K. Gündoğdu ile, 2 C., 2019).

 

Deneme:

 

Şeyhefendinin Rüyasındaki Türkiye (1998), Amel Defteri (1998), Biraz Yakın Tarih Biraz Uzak Hurafe (1998), Aramakla Bulunmaz (2006), Zafer Değil Sefer (2018),

 

Hatırat-Portre:

 

Kutuz Hoca’nın Hatıraları-Cumhuriyet Devrinde Bir Köy Hocası (2000), Sözü Dilde Hayali Gözde-Portreler 1 (2005), Dağ Ne Kadar Yüce Olsa-Portreler 2 (2020).

 

Yayına Hazırlama:

 

Anonim, Mızraklı İlmihal (1989), Hüseyin Kâzım Kadri, Ziya Gökalp’ın Tenkidi (1989), Hüseyin Kâzım Kadri, Meşrutiyetten Cumhuriyete Hatıralarım (1991), Mehmet Ali Ayni, Şeyh-i Ekber’i Niçin Severim (1992), Süheyl Ünver, İstanbul Risâleleri (5 C. 1995-1996), A. Süheyl Ünver’in İstanbul’u (suluboya ve karakalem resimler, Salih Pulcu ile, 1996), Süheyl Ünver, Fatih’in Defteri (Salih Pulcu ile, 1996), Selim Nüzhet Gerçek, İstanbul’dan Ben de Geçtim (Ali Birinci ile, 1997), Nurettin Topçu Külliyatı (21 kitap, Ezel Erverdi ile, 1997-2005), Saz ü Söz Arasında-Cinuçen Tanrıkorur’un Hatıraları (2003), Namık Kemal, Osmanlı Modernleşmesinin Meseleleri-Bütün Makaleleri 1 (Nergiz Yılmaz Aydoğdu ile, 2005), Âsaf Hâlet Çelebi’nin Defter-i Meşâhir’i (E. Nedret İşli ve Yusuf Çağlar ile, 2006), Ezel Erverdi Kitabı-Bir Yayın Dünyası Bir Fikir Mücadelesi (2006), Hüseyin Vassaf, Bir Eski Zaman Efendisi İbnülemin Mahmud Kemal-Kemâlü’l-Kemal (Fatih Şeker ile, 2009), Nurettin Topçu (2009), Bir Devir Bir İnsan İbnülemin Mahmud Kemâl’in Hutût-ı Meşâhir Defteri (Şemsettin Şeker ile, 2010), Sessiz Yaşadım-Matbuatta Mehmet Âkif 1936-1940 (Fulya İbanoğlu ile, 2011), Türkiye’de İslâmcılık Düşüncesi ve Hareketi (Asım Öz ile, 2013), Elemim Bir Yüreğin Kârı Değil-Mehmet Âkif Albümü (Fulya İbanoğlu ile, 2013), Nurettin Topçu, İsyan Ahlâkı-Notlu Nurettin Topçu Tercümesi ve Eski Harfli Orijinali (2015), Ahmet Salahaddin Bey, Kâbe Yollarında-Surre Alayı Hatıraları (Yusuf Çağlar ile, 2015), Babanzâde Ahmet Naim-Hayatı Eserleri Fikirleri (M. Cüneyt Kaya ile, 2018).

 

KAYNAKÇA (Başlıcaları): Akşin Somel / Kapsamlı Bir İlk Çalışma (Tarih ve Toplum, Eylül 1987), Şükrü Hanioğlu / Türkiye’de İslâmcılık Düşüncesi (Gergedan, Temmuz 1987), Orhan Koloğlu / II. Meşrutiyet’te İslâmcılık Akımı (Tarih ve Toplum, Ocak 1995), Mümtazer Türköne / İslâmcıların Siyasi Görüşleri (Türkiye Günlüğü, Ocak-Şubat 1995), İstanbul’dan Ben de Geçtim (Cumhuriyet Kitap, 14.12. 2001), Sefa Kaplan / Din ile Modernleşme Arasında - Tefekkür İle Mütefekkir (Hürriyet Keyif, 10.10.2004), İhsan Işık / Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, 2007) - Ünlü Bilim Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 2, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013).

KAYA BİLGEGİL HOCA’YI TANIR MISINIZ?

KAYA BİLGEGİL HOCA’YI TANIR MISINIZ?

 

İsmail KARA

 

Kaya Bilgegil Hoca bugün Dergâh Yayınları’na geldi. Her zamanki gibi pardösü, kıravat, fötr şapka, günlük tıraş, asa yerine de kullandığı şemsiye ve çantasıyla... Batı görmüş bir İstanbul beyefendisi, grand tuvalet dedikleri cinsten... Başı da hafif yana eğik. Bu da eskiden kalma bir eda, Nihat Sami Banarlı Bey de öyle idi. Mutadı üzre mültefit selamlaşma ve hal hatır sormalardan sonra pardösü ve şemsiyesini (bazen bastonunu) alıyoruz, ağır bir eda ile oturuyor. Oturuyor ve ilk seçilmiş ve ağırlıklı kelimelerle birlikte eli sigara paketine gidiyor, bize de hemen kahvesini söylemek terettüp edecek, çaycıya ayrıca “okkalı olsun” tenbihinde bulunarak...

Mustafa Kutlu, Kaya Bey’in Erzurum’dan talebesi olduğu için özellikle tez savunma jürileri vesilesiyle İstanbul’a geldiğinde Dergâh’a uğrar ve şahsi değerlendirme raporunu notlarına bakarak veya tamamen hafızadan Kutlu’ya dikte ettirirdi. Çoğu umumi ifadelerdi zaten, Kutlu da bazı cümlelerde hafif tashih teklifleri yaparak birinci hamur kâğıda daktiloya çeker, imzaya hazır olarak Hoca’ya verirdi.

İstitrat: Gençler bilmez, birinci hamur beyaz kâğıt kıymetli olduğu için şimdiki A4’ler gibi her yerde, her zaman kullanılmazdı. Artık pek kullanılmayan üçüncü hamur sarı-saman kâğıt, ona yakın teksir kâğıdı, daha zayıf olarak bobin-gazete kâğıdı da vardı. Bir de üniversite baskısı kitaplarda kullanılan hususi ve tok bir üçüncü hamur kâğıdı vardı ki biz ona ikinci hamur derdik. Hepsi “yerli-milli” idi ve 1998 yılında özelleştirme kapsamına alınan, 2005’te de malesef kapatılan SEKA tarafından üretilirdi.

Şimdi Türkiye’de yerli kâğıt üretimi yok gibi. Niçin? Dışarıdan daha ucuza mı geliyor? SEKA kapatıldıktan sonra memleketimiz ithal kâğıt cennetine ve resmî kurumların lüzumsuz ve lüks kâğıt tüketimiyle, ilaveten çoğu işe yaramaz prestij kitap baskılarıyla israf cehennemine döndü. Orhan Şaik Hoca’nın tabiriyle tam bir “kâğıt ziyanlığı”. Bilgisayar çıktıları üzerinden yapılan birinci hamur kâğıt israfının ise haddi hesabı yok. Neden? İntehâ.

Bazı hocalar için büyük bir meseleydi bu jüri raporu işi. Aday talebenin kendisine daktilo ettirsen olmaz, onun tanıdığı birine yaptırsan o da olmaz. Kaya Bey için en iyisi Kutlu’ya müracaat. (Olmaz dediğime bakmayın, daha sonra doçentlik raporlarını bile bizzat adaya yazdıran çokça üniversite hocası gördük, duyduk. Danışmanlar dâhil tezleri okumadan jürilere gelenlerin sayısı ise mizana gelmez. Böyle üniversite olur mu, böyle bir vasatta ilim, ilim ahlâkı fidesi yetişir mi? Demeyin böyle, çünkü artık her şey “kolaylaştırılıyor”, vatandaşa hizmet!).

O devirde doktora yahut doçentlik jürilerine katılan hocalar mevzuat hazretleri icabı mecburen raporlarıyla gider ve müzakere sonucunda aday için müsbet veya menfi hükümle biten raporlarını juri başkanına teslim eder, onlar resmî dosyaya girerdi (şimdi sadece matbu bir kâğıdın güya alternatifli karelerine işaretler koyuyorsunuz).

İşini ve mesleğini ciddiye alan hocalar birkaç sayfalık mufassal ve müdellel raporlar yazar, tezin kuvvetli ve zayıf taraflarını maddeler hâlinde tek tek zikreder, tenkit ve tekliflerini yapar, adaya ve genç jüri üyelerine aynı zamanda yol gösterir, ondan sonra nihai hüküm cümlelerine intikal ederdi. Raporu muhtasar ve sıradan olmakla beraber değerlendirme ve müzakeresi bir ders kadar kıymetli ve metodlu olan hocalara da tesadüf ettim. Ciddi, dikkatli, rencide etmeden ve âlimâne tenkitler yapanlara da... Günahı söyleyenlerin başına, meşreben ziyadesiyle tedbirli olan, ismini veremeyeceğimiz bazı hocalar tezin kalitesi itibarıyla muhataralı yahut geçimsiz, kindar, hesapçı üyeleri olan jurilere, nihai hükümleri değişik yani biri müsbet diğeri menfi olarak yazılmış iki raporla gider, umumi duruma göre hangisi gerekiyorsa, hangisi uygunsa onu çıkarır verirmiş. el-Uhdetu ale’r-râvî...

Kaya Bey’in o kadar vakti yoktu. Hem birçok şey söyleyen hem de çok bağlayıcı olmayan güzel cümleler kurardı. Zaten konuşma ve ifadede usta idi. İltifat ve nezakette bana göre biraz mübalağaya kaçsa da üslup sahibi ve nazik biri idi. Bir defasında yine yayınevinde iken o günlerde jurisi olan bir talebesiyle konuşmasına şahit olmuştuk. O nazik insanın birden nasıl sertleştiğini de gördük; her şey zıddıyla kaim mi demeli. Bizim de tanıdığımız talebeye juri ile ilgili uzun uzun nasihatlerde bulunuyor, taktikler veriyordu telefonda fakat herhâlde karşıdaki bazı itirazlar veya farklı fikirler serdetmiş olmalı ki Kaya Bey birden “Oğlum A., eşşşek, benim sana dediklerimi dinle, hâlâ konuşuyorsun...” diye başlayan sert şeyler söyledi, biz Kutlu ile birbirimize bakışıp kaldık. Telefonu bitirince de o bildik nazik hâline avdet etti ve bizden de özür diledi, o talebenin beceriksizlikleri ve laf anlamazlıklarına dair bir şeyler daha söyledi.

Kutlu’nun dediğine göre Kaya Bey’in ailesi (eşi) Erzurum’a gitmemiş. Hoca orada yalnız kalıyor. Bazı alışkanlıkları da var, onlarla birlikte belki sıhhati de bir miktar bozulmaya başlamış gibi. Bugün bana da lütfetti, bir kitap imzaladı. Edebiyat Bilgi ve Teorileri 1-Belâgat kitabından (Ankara, Atatürk Üniversitesi Yay., 1980, 362 s.), “İsmail Kara Bey’e sevgilerimle” yazarak...

Benim için büyük bir lütf u ihsan elbette. Çantasından çıkarıp imzalamıştı; beni düşünerek mi çantasına almıştı, pek zannetmiyorum ama kısmet bana imiş. Bu kıymetli kitabı biliyor ve hususen Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi maddeleri için, bazen kendi ihtiyaçlarım için de kullanıyordum. Arapça-Osmanlıca-Türkçe arasında çok rahat gidip gelme imkânı veren dolu bir eserdi benim için. Şimdi artık daha rahat kullanacaktım.

 

Not 1. Ezel Erverdi’nin, Kutlu’nun tanışıklıklarından yola çıkarak, biraz da edebiyat tarihi yayıncılığımızın büyük ölçüde yeni Türk edebiyatı üzerinden yürümesi sebebiyle Kaya Bey’in bütün eserlerini yayımlamaya da karar vermiştik. Hoca’nın muvafakatıyla Türkçe Dilbilgisi’nin ikinci baskısı ile başladık (1982).

Bu kitabı biraz daha yakından tetkik edişim bu baskı vesilesi ile oldu. Sistematiği ve bütünlüğü açısından olmasa da bilgileri itibarıyla çok kıymetli bir kitap gibi geldi bana. Özellikle Osmanlıca ile kuvvetli bağlar kurması itibarıyla.

Sonra arkası gelmedi. Sebebi Hoca’nın eserlerini yeniden okuyup bitirememesi idi. Her seferinde “çalışıyorum, getirip takdim edeceğim” diyordu. Nihayet bir gün yeni Türk edebiyatı ve çağdaş Türk düşüncesi tarihi açısından çok kıymetli olan bir kitabını getirdi: Yakın Çağ Türk Kültür ve Edebiyatı Üzerine Araştırmalar 1-Yeni Osmanlılar (Ankara, Atatürk Üniversitesi Yay., 1976, 530+9 s. katlamalı tıpkıbasım).

Hoca baştan sona okumuş ve özellikle çokça Fransızca metinde epeyce tashih yapmıştı. Birkaç sayfadaki bir iki paragraflık ekler hariç ilave bilgi, cümle veya yorum ilavesi yahut değerlendirme tashihi yoktu. Kitabı teslim aldığımda künye sayfasındaki kayıttan gördüm ki kitap talebelerinden Dr. Kemal Yavuz’a ait. Belli ki Hoca’nın kendisinde nüsha kalmamış veya kalanlardan birini bulamamış, talebesi Kemal Yavuz’un kütüphanesinde gördüğü nüshaya el koymuş, herhâlde yeni baskıdan verme sözü vererek... Kemal Bey de ne desin, boyun bükmüş, emriniz olur demiştir. (Bu kitabın ikinci cildi Müteferrik Makaleler altbaşlığıyla basıldı, Erzurum, Atatürk Üniversitesi Yay., 1980, 509 s.).

Maalesef bu kitabı basmak kısmet olmadı. Hoca’nın İstanbul’a geldikten sonra sıhhatinin iyice bozulması ve kısa bir zaman sonra da vefatı (21 Ekim 1987) yayınların devamını getirmeyi zorlaştırdı. Ailesiyle yürütebileceğimiz münasebetleri kuramamak bizim için de takip ve basma işlerini akamete uğrattı. O defter öylece kapandı. Bu tashih edilmiş kitap da bende kaldı.

Tashihler bir tarafa baskı sırasında iki sayfanın yarımşar sayfasının metni çıkmamıştı (s. 325,332). Aynı formada iki sayfa olduğuna göre baskı sırasında araya başka bir kâğıdın girmesi veya merdaneden geçerken kâğıdın kırılması dolayısıyla bu boşluklar oluşmuştur (kâğıtların kalitesiz, makinaların eski olduğu devirlerde bunun örnekleri çoktur, bazen da bir formanın arka yüzü hiç basılmadan cilde girer ve okuyucunun önüne formanın 8 veya 16 sayfası boş gelir, karıştırırken iki sayfa dolu, iki sayfa boş görürsünüz). Birkaç kütüphanedeki kitaba baktırdım, bu sayfalar tamdı. Hoca bize vereceği bu nüshaya o sayfaların eksik kısımlarını eliyle bir kâğıda yazıp oralara yapıştırmıştı.

Not 2. Hoca vefat ettikten sonra Edebiyat Bilgi ve Teorileri 1’i Enderun Kitabevi tıpkıbasım olarak yayımladı, sanıyorum varislerine de ulaşamadan. Çok da iyi yaptı çünkü mevcudu kalmamıştı, meraklı talebeler ve okuyucular eseri bulamıyorlardı. Bu baskıyı vesile edinerek ben de bir yazı yazdım: “Edebiyat Bilgi ve Teorileri”, Tercüman, 24 Mayıs 1989. O yıllarda Tercüman gazetesinin Kültür Sanat sayfasını Beşir Ayvazoğlu yönetiyordu ve benden de zaman zaman yazılar istiyordu. O köşede bir kısmı Amel Defteri kitabına da giren bazı yazılarım çıkmıştır. (Beşir Bey gazetecilik icabı bu yazının üstüne küçük bir başlık da ekledi, “Bir büyük adam, Bilgegil ve bir ‘muhalled’ kitap”. Fena değil...). Bu yazıyı kesip kitabın iç kapağına tutuşturdum. Nankör tarih görsün diye!!! Nankör tarihin güzünü bir daha açmak için (!) o karalamayı küçük tashihlerle buraya alıyorum: “Edebiyat Bilgi ve Teorileri”

Merhum Kaya Bilgegil de tozlu kütüphane raflarından, divanlardan, yazma-basma kitaplardan, özellikle de kendisinin çok önem verdiği Paris’ten derlediği malzemelerin çoğunu kitap hâline getiremeden bu dünyadan göçtü. Son birkaç yılı zaten çalışacak ve yazacak bir hâlden çok uzaklarda geçti. Fakat ondan önceki görüşmelerimizde –birçok yazarımız gibi– yazdıklarından değil yazacaklarından bahseder, bunları tamamlayabileceğinden endişeli olduğu için de dudaklarından düşmeyen sigarasına ve varsa kahve fincanına dalar, görünmeyen ufuklarda karaltılar yakalamaya çalışırdı. Korktuğu onun da başına geldi, notları sahipsiz, kitapları yetim kaldı. Çünkü kuşlar da kaderle uçar, notların da kaderleri vardır.

Bir dostum anlatmıştı: Trabzon Lisesi’nde edebiyat dersleri sevmedikleri dersler arasında imiş. Bir gün çok iyi giyimli, yakışıklı, eski Osmanlı efendilerini andırır bir hoca gelmiş dediler; edebiyat hocası.

Derse gelmiş, kendisini tanıtmış: Kaya Bilgegil. İlk birkaç dersini yalnız şiir okuyarak geçirmiş; divan şairlerinden Yahya Kemal’e birçok seçkin şairin şiirleriydi bunlar. Okumuyordu, adeta icra ediyordu, hareketleriyle mimikleriyle... Öğrenciler şaşkındı, zaten sevmedikleri edebiyat dersi iyice çekilmez hâle gelmiş gibi gözüküyordu. Duymadıkları şairler, işitilmedik şiirler. Fakat Kaya Bey, hiç de usûl ve tarz değiştireceğe benzemiyordu.

Yeni bir ders; yine şairler, yine şiirleri... Ne arada bir konuşma, ne bir açıklama, ne de öğrencilere herhangi bir soru.

Aradan çok geçmedi, öğrencilerin dikkati gittikçe hocaya ve okuduklarına, sesine ve edasına takılı kalmaya başladı, pek anlamadıkları şeyleri dikkatle dinlemeye başladılar. Tanımaya ve bağ kurmaya mı başlamışlardı acaba? Kaya Bey, bu dikkat yoğunlaşmasını hemen fark etti, zaten yapmak istediği de bu idi. Bıraktı şiir okumayı, edebiyatın, şiirin ne olduğunu anlatmaya başladı. Başlayış, o başlayış. Edebiyat en sevilen ders, Kaya Bey en sevilen hocalar arasında yer aldı. Ve biz çok şey öğrendik o derslerden...

Enderun Kitabevi’nin yeniden bastığı Edebiyat Bilgi ve Teorileri kitabını masamın üzerinde görünce bunları hatırladım. Bu kitabın ilk baskısından Hoca bana da imzalamak lütfunda bulunmuştu. Benim edebiyatla bağım dolaylı idi, edebiyat teorisi ise, ancak Yüksek İslâm Enstitüsü’nde Arap Edebiyatı hocamız Bekir Sadak Hoca’dan okuduğumuz “Belagat” dersi çerçevesinde bir yere sahipti. Bununla beraber kitabın bazı bölümlerini okudum, örnek olarak verdiği beyitleri anlamaya çalıştım ve çok şey öğrendim. Yakınımda duran kitaplardan biri olduğu için zaman zaman da bir ıstılaha –hangisi rast gelirse– ve onun örnek beyitlerine bakar, bir şeyler daha öğrenmeye çalışırım. Yalnız edebiyatla değil, Türk kültürünün herhangi bir dalıyla ilgilenen insanların bu kitaptan tamamlayıcı çokça şeyler öğreneceklerini söylemek hiç şüphesiz bir hakikati ifade etmek olacaktır.

Hoca da önsözünde bunu belirtiyor: “Eski kütüphanelerimizle yeni insanlarımızı barıştırabilirsek hatta bu insanların bazılarında barışma temayülünü uyandırabilirsek vazifemizin yerine getirilmesinde bir adım daha ilerlediğimize inanacağız.”

Kaya Bey’in bu kitabıyla Türkçe Dilbilgisi kitabının bence mühim bir başka özelliği daha var. O da terimleri ve konuları bugünkü dille anlatmaya çalışmasına rağmen Türkçede yer etmiş Arap-Fars dilleri, edebiyatları ve eski Türk edebiyatıyla, Osmanlıcayla bağlar kurmaya çalışması, bunları parantez içinde vermesi, ayrıca Batı dillerindeki karşılıklarını da aktarma gayreti taşımasıdır. Bu anlamda dilbilgisi kitabının bir benzeri olmadığı gibi bu kitabının yerine tavsiye edilebilecek başka genel bir kaynak da yoktur.

Hoca’nın konuyu işleme ve yazma tarzı klasik bir tarzdır, bugünkü anlamda bütünüyle metodik sayılmaz. Bu yüzden onun yazılarıyla, kitaplarıyla ilk defa yüz yüze gelenler kendilerini biraz karışıklığın ve düzensiz gibi gözüken bir muhtevanın içinde bulabilirler. Bunda bir bakıma haklıdırlar da. Fakat o karışıklığa ısındıktan sonra güzellikler art arda gelecektir. Boşuna dememişler “Zafer biraz da hasar ister”. (Kaya Bilgegil, Edebiyat Bilgi ve Teorileri- Belagat, İstanbul, Enderun Kitabevi, 1989).

 

Not 3. Yazıda sözün gelişi “bir dostum anlatmıştı” diye aktardığım rivayeti Kadir Mısıroğlu’ndan naklen Bekir Topaloğlu hocamız “bir muallimlik dersi” kabilinden bana anlatmıştı. Trabzon Lisesi’nde Kaya Bey’in talebesi olan Kadir Bey, bu anekdota yer vermemekle beraber hocası hakkında bazı hatıra notları kaleme aldı. Bu yazıyı tamamlamak için o notlara tekrar baktım.1 Burada Trabzon Lisesi’ndeki hocalığına dair birkaç satırı aktarmak herhâlde münasip olur:

“(...) Ben ömrümde bu kadar dersini sevdirmeyi becerebilen ve mesleğine âşık bir başka insan görmedim. Bize okuttukları fakülte seviyesinde idi. Bilmeyene not vermez, bilene kadar tekrar tekrar tahtaya kaldırırdı. Hatta mektebin pansiyonunda kalan bu mübarek insan bozuk ve yanlış muhtevalı imtihan evrakını alıp mütalaaya gelir ve bunların sahiplerine, ‘Kardeşim, Allah için söyle ben böyle mi anlattım?! Çıkar notlarını oku, öğren!.. Ben burada bekleyeceğim’ [derdi]. (...) Bu şekilde muamelesi yüzünden en haylaz çocuklar bile onun dersini ‘on’ alacak derecede öğrenirlerdi. (...) Aşırı merhametli ve alafranga tavırlı idi. Bundan dolayı talebe arasında lakabı ‘Şarlo’ idi. Nöbetçi olduğu zaman bilhassa yatakhanelerde sükûneti sağlayamaz, ekseriya gelip beni kaldırır ve bu işi bana havale ederdi” (Geçmiş Günü Elerken, s. 94, dn. 65).

Başka bir yerde kayıtlı olduğunu görmediğim, “Kaya Bey [1954 seçimlerinde] DP’den Trabzon mebusu olmak hevesine kapılmış, kendisini seven talebeleri de bu iş için bir hayli koşturmuştu. Ona [farklı fikirlerdeki diğer hocalar] bir de bundan dolayı kızıyorlardı. Gerçi o namzet bile olamamıştı ama yine de bu çalışma mektepte bir hayli kıskançlık uyandırmıştı” bilgileri için ayrıca bk. age, s. 106.

*

Kaya Bey rahmetlinin bilgili bir insan, mesleğini seven bir muallim olduğunda şüphe yok. Öyle anlaşılıyor ki Osmanlıcanın, Türk edebiyatının gavâmızına nüfuz etmek için çok çalışmış, çok okumuş. Sonradan yayımladığı eserlerin Fransızca kaynaklarına bakılırsa Paris’teki yıllarını da iyi çalışarak değerlendirdiği anlaşılıyor. Bunlar, yani ihata ve derinlik, yeni sorular, yeni yaklaşımlar kitaplarında gözüküyor.

Fakat yazma tarzı bu kadar sistematik ve muhkem mi? Burada karar vermek elbette bana düşmez ama bundan çok emin değilim. Yine de kesin olan bir şey var ki eserleri okumasını bilen, dönemin diline ve meselelerine aşina ve anlamak için çaba sarf edenler için çok kıymetli bilgiler, düzenlemeler ve yorumlar ihtiva ediyor. Sistematiği bir tarafa Türkçe Dilbilgisi kitabı da belki Osmanlıcayı, Türkçeyi mukayeseli olarak kavramak, değişimleri görmek, vasıflı örnek cümleler (şevâhid) bulmak için en iyi başlangıç kitaplarından biri olabilir. Yalnız okurken kalem, defter el altında olmalı, not alarak dikkatle çalışmak lazım.

 

Not 4. DİA’daki “Kaya Bilgegil” maddesi uzun yıllar birlikte çalıştıkları meslektaşı Orhan Okay tarafından yazılmış güzel bir maddedir. Bu vesile ile Orhan Okay’ın Hüseyin Ayan’la birlikte yayına hazırladıkları ve Dergâh Yayınları’nın neşrettiği Şeyh Galib’in Hüsn ü Aşk’ına Kaya Bey’in uzun ve kıymetli bir Giriş yazdığını da teberrüken zikretmiş olalım. Güzel bir metindir doğrusu. (2)

Şimdilik son not. Kaya Bilgegil Hoca’nın emek mahsulü ve kıymetli eserleri bugün için sahipsiz ve âdeta kayıp sayılır. Vefatından sonra yapılan bir makale derlemesinin devamı gelmedi. Salkımsöğüt Yayınları’nın teşebbüsü de bilmediğimiz sebeplerden akim kaldı. Halbuki rahmetlinin geride bıraktıkları yeni Türk edebiyatı veya çağdaş Türk düşüncesi çalışan birinin gözden geçirmesi ve belki yeniden düzenlemesi ile ciddi bir toplu neşri ziyadesiyle hak ediyor.

Yoksa bu memlekette, üniversite ve ilim dünyamızda Kaya Bilgegil diye biri yaşamadı mı? Kayıplar ülkesinde...

 

(1) Kadir Mısıroğlu, Geçmiş Günü Elerken 1, İstanbul, Sebil Yay., 1993, s. 94-109. Mısıroğlu, Kaya Bey’le Osman Şems Efendi Divanı’nın peşinde cereyan eden hatıralarını ise Benden Tarihe Haberler kitabında, Fuad Şemsi kısmında anlatıyor, İstanbul, Sebil Yay., 2016, s. 297-99. Bazı hatıra parçaları için ayrıca bk. age, 399, 496, 500.

(2) Orhan Okay, Kaya Bilgegil hakkında, değerlendirmeler de içeren güzel bir hatıra-portre yazısı da yazmıştır; “Taşralı bir İstanbul Efendisi”, Silik Fotoğraflar-Portreler içinde, İstanbul, Dergâh Yay., 2013, s. 152-58.

 

KAYNAK: İsmail Kara / Kaya Bilgegil Hoca’yı tanır mısınız? (Dergah dergisi, 27 Ekim 1983).

 

 

 

Bir hatıratın peşinde, bir tarikatın, bir siyasetin

Dergâh, S. 369, Kasım 2020, s. 19-21.



14 Eylül 1994 Bir müddettir okumak için yanımda gezdirdiğim İb­rahim Arvas'ın Tarihi Hakikatler-İbrahim Arvas'ın Hatıratı kitabını (Ankara, Yargıçoğlu Matbaası, 1964, 80 s.)1 Üsküdar vapurunda bitirdim. Vapurlar yıllardır benim ara çalışma mekânlarımdan biridir. Onun için sakin, herkesi görmeyen/herkese görünmeyen, denize nâzır köşelerini, pencere kenarlarını severim. Nice kitaplar ve dergiler okumuşumdur oralarda. Tashih, redaksiyon yaptığım da çok olmuştur. Deryaya da­larak düşündüğüm, karşıya bakarak Dolmabahçe, Fındıklı, Tophane sahillerini, Cihangir'i seyrettiğim, oralardaki ani değişmeleri, gariplikleri tedirginlikle izlediğim de...

Elbette her kitap, her makale vapurda okunmaz ama o mekân olmasaydı muhtemelen birçok metne masaba- şında ayrıca vakit ayırıp okuma imkânım olmayacaktı. Vapur faslını şimdilik bir yana kaldıralım çünkü oraya dalarsak çıkamayız.

Van Başkale 1884 doğumlu ve soyadından da an­laşılacağı üzere Arvasi ailesinden olan ve Sultan Abdülhamit'in hususi himmetiyle (bursuyla diye­lim) Galatasaray Sultanisi'ni bitiren müellif İbrahim Arvas, memurluk, kaymakamlık ve çok uzun yıllar (1923-1950) Van ve Hakkâri'den CHP milletvekilliği yapmış biri.

Nakşî şeyhi Abdülhakim Arvasi Efendi amcazâdesi ve kayınpederi oluyor. Tekpartili yıllar biraz da böyle yıllardır. İbrahim Bey'in ve onun gibi şeyh ailesinden, hem de Nakşî ve Kürt olmak dahil bazı “yasak” gibi gözüken vasıflara sahip birçok kişinin milletvekilliği yahut üst kademelerde bürokratlık yaptığını görüp anlamadan, açıklamadan tekpartili yıllar için bugün olduğu gibi beylik ve tektip hükümler vermek her­kesi çok yanıltıyor; onunla da kalmıyor tarihi bütün kuvvet ve zaaflarıyla kendi tarihimiz olmaktan çıka­rıyor, “başkaları”nın tarihi yapıyor, başkaları üze­rinden okunan bir geçmiş hâline getiriyor. Herkes, isterseniz “gerçek” bir tarafı pek olmayan taraflar diyelim, “başkaları”nın tarihinde ferih u fahur kuru­lup oturmayı ve ahkâm kesmeyi tercih ediyor; çünkü kolay ve lafazanlığa müsait.

Meclis zabıtları gözden geçirilerek yapılmış bir ça­lışmaya göre üç dönem hiç konuşmamış, herhangi bir teklif vermemiş İbrahim Arvas Bey.2 Ne sabır ve perhizkârlık değil mi?! Doğuda, Kürt bölgelerinde o kadar sert, kıyıcı hadiselerin, geniş sürgünlerin olduğu, katı laiklik politikalarının ailesinin fertlerine ulaşacak kadar her tarafı kasıp kavurduğu yıllarda niçin hiç konuşmuyor ve nasıl hiç konuşmadığı merkezî bir yerde bu kadar uzun müddet kalabiliyor, tutulabili-



İbrahim Arvas elinde fötr şapkası, Diyanet İşleri başkanı Ahmet Hamdi Akseki ile TBMM'den çıkarken. 40'lı yılların son seneleri olmalı. İkisi de papyonlu olduğuna göre herhâlde bir resepsiyondan çıkıyorlar...


yor? Kitabın bir yerinde ilk meclisler için “Meclis'de Entelican[s] servise mensup bulunmayan her mebus tarassud altında idi ve herbirisinin arkasında bir gölge gezerdi” (s. 54) diyecektir.

Ve bu evsafa sahip biri rahat ve serbest zamanlarda memleketin “tarihî hakikatler”ini bize anlatacak... Anlatabilir mi acaba? Gölgeler tamamen zâil olmuş, güneşli havalar gelmiş mi idi yoksa sınırlara riayet şartıyla konuşmaya izin mi çıkmıştı?3 Belki biri belki daha fazlası...4

Öyle ise anlatsın, biz de şüpheyi, soruları elden bırak­madan, hatırat türünün esas itibariyle sübjektif oldu­ğunu unutmadan dinleyelim, bakalım onun gözünden yahut sansürlerinden devr-i Cumhuriyette bazı tarihî hadiseler nasıl cereyan etmiş, neler olmuş... Bunun için kitabını atlamadan okuyoruz.

Elbette büyük bir hatırat değil, ne telif tarzı ve üslubu ne de muhtevası itibariyle, ama yine de her bir hatırat gibi bazı hususiyetleri ve perhizkâr da olsa dikkate alınması gereken anekdotları var.

Hatırat meraklıları durûb-ı emsâl sözlüklerine henüz


girmemiş olan “hatıratın kötüsü olmaz” atasözünü çok sever, onunla idare ederler. Biz de şimdilik ona ittiba edelim.

Birkaç İktibas...

Eser hakkında umumi fikir vermek için anekdotlardan bir iki tanesini kaydedelim isterseniz:

Sultan Hamid'e isnat olunan kötülükler hepsi iftira ve yalandır. Bu hakikatı tarih sayfalarına hediye etmekle saltanat taraftarı olduğum zehabına kapılanlar hataya düşerler. İyi tatbik edildiği takdirde dünyada mevcut bütün rejimlerin en iyisi cumhuriyettir. Ve benim de cumhuriyet layiha-i kanuniyesinde reyim vardır. (s. 11)

Eski Galatasaray Sultanisi mezunu birinin bu kadar kolay genellemeler yapması şüphe davet etmez de ne yapar!? Hem sultana hiçbir kötülük atfetmeyecek kadar mutlak Abdülhamitçi (şimdi de sayısına bereket, çok var) hem de mutlak cumhuriyetçi olur mu? Hem de oy vermiş cumhuriyeti kuran kanuna... Muhtemelen müellifimiz ikisi de değil, herhâlde siyasetçi olmalı, iki tarafı da idare ediyor...

Anekdotlara devam edelim:

[II. Dünya Savaşı arifesinde] Amerika reisicumhuru Rozvelt ve İngiliz başvekili Çörçil, Mısır seyahatleri esnasında Adana'ya gelirken Çörçil Almanlarla harbe girmemizi istemiş ve ısrar etmiştir. O zaman Erkân-ı Harbiye reisi [Genelkurmay başkanı] bulunan Fevzi Çakmak dayatmış ve ‘bizden istediğin[iz] üç fırka as­kerle omuz omuza çarpışacak üç fırka İngiliz askerini getirirseniz ve bize yeni silahlar ve tanklar verirseniz harbe gireriz, dediklerimizi yapmazsanız biz de harbe iştirak etmeyiz' demek suretiyle harp felaketini üstü­müzden attı. (s. 13)

Milli şef İnönü'nün kudret ve iktidarına halel gelmesin diye tarih kitaplarında pek zikredilmeyen bu mühim hadise ve teklif önemli. Fakat yazarımız kimden duy­duğunu, nereden aldığını malesef zikretmiyor, rivayet olarak bırakıyor. Ben bu bilgiyi ilk defa İsmet Özel Bey'den duymuş ve kaynağını sormuştum. Hâlâ izini sürdüğüm bir meseledir bu, hakkında yazılmış ilmî bir metne tesadüf edemedim bugüne kadar. Büyük şairin o yıllarda kafasında gezdirdiği şiirlerden biri de “Mareşal'in Tabutu” olduğu için birçok metne bakmış, cenazeye katılanlardan biri olarak Osman Yüksel Ser- dengeçti ile görüşmek için Fethiye'ye kadar gitmişti. Devam edelim:

[Şeyh Said İsyanı'ndan sonra] Şark illerimizdeki nakl ü teb‘îd [sürgün] işi bir facia oldu. Hele mahkum olanların birçok ailelerine kan ağlattılar. On bini mütecaviz olan menkûllerden [yeri yurdu değiştirilmiş sürgünlerden] garp ve Trakya vilayetlerinde binlerce insan sıkıntı ve ızdırap içinde idi.5 Bazan baba bir vilayete, oğlu diğer



bir vilayete verilirdi, yan yana gelemiyordu. Hakikatte [Meclis'teki oylamada] kırmızı reyle adem-i itimat [gü­vensizlik oyu] veren biz şark mebuslarından katmerli olarak intikam alındı. (s. 52)

Başvekil Hasan Saka (...) Behçet Kemal Çağlar'a ‘ben yirmibeş sene Mustafa Kemal'in arkadaşlığını yaptım, senin zan ve tahmin ettiğin gibi Mustafa Kemal Paşa dinsiz değildi ve dini kaldırmak istemiyordu. Onun yegâne arzusu taassubu kırmaktı' dedi ve ilkmekteplere din tedrisatının yapılması lüzumunu da ileri sürdü. (s. 78)

Mustafa Kemal Paşa'yı bir şekilde dolanıp, hatta te­mize çıkarıp İsmet İnönü'yü günah keçisi yapmak sağ muhafazakâr kesimin bugün de devam eden umumi hilelerinden ve takıntılarından biridir. Kolay, etkili ve mânidar... Yıllarca CHP'de ve İnönü'nün emri altında çalışmış biri olarak İbrahim Arvas da bunun “başarılı” örneklerinden biri. Peki tekparti idaresi­nin ve Cumhuriyet ideolojisinin kuruluşunu sağlayan üçüncü büyük ayak mareşal Fevzi Çakmak niçin sa­ğın “doğru” tarih anlatısında hiç gündeme gelmez ve geldiği zaman da mutlaka müsbet olarak zikredilir? Bunu hiç düşündünüz mü? Namazında niyazında ve Nakşi olduğu için mi? Hiç konuşmamasına, “kuzu paşa” lakabına ne dersiniz? Peki mutlak üç kurucudan biri olarak her şeyden o da bir ölçüde/büyük ölçüde sorumlu değil mi?

Bu sıkıntılı soruyu şimdilik geçelim, mühim bir ak­tarıma intikal edelim:

(...) Kürsüye gelen başvekil Şemsettin Günaltay (...) söze başladı ve neticede Kur'an'ı ikiye bölerek bir kısmı Mekke ve bir kısmı Medine'de nâzil olmuş; biz Mekke'dekileri alırız çünkü duadır; Medine'dekileri bırakırız çünkü ahkâmdır [ibadet ve hukuka dair hü­kümlerdir] ve biz Müslüman ahkâmını tatbik etmekten hariciz dedi. (s. 79)

Kitabın konularıyla ve “tarihî hakikatler”le pek alakası olmayan bir yazı da var bu eserde. Başlığı “Komünizm Büyük Tehlikesi”. Nereden çıktı bu mevzu derseniz (bence deyin) cevabını aramaya ve bulmaya müellifin şu cümlelerinden başlayabiliriz:

(...) Sonra hükümetin delâletiyle ve tüccarlarımızın muavenet ve himmetiyle bir de antikomünist teşkilat yapmak da mümkündür. Komünistlerin yaptığı hücre teşkilatına karşı bu antikomünist teşkilat kuvvetli, anla­yışlı, basiretli insanlara tevdi edilirse asgari bir senede komünizmin gizli teşkilatını yok eder. (...)

Aziz Müslüman zenginler, sizlere bir hadise anlataca­ğım ve ümit ederim Allah'ın lütf u kereminden bu hadise sizlere büyük bir ders-i ibret olacak. Hadise şudur: Otuz sene evvel Yahudi Burla Biraderler müessesesi Hürriyet gazetesi sahibine bir milyon yedi yüz bin liralık bir çek verdi, gazetenin bütün makine ve binalarını ve diğer lazım olan bütün ihtiyaçlarını temin ve tesis ettiler. Ve bu suretle daima Yahudiler lehinde ve Müslümanlar aleyhinde neşriyat yapmasını temin eylediler. Bu para hibe suretiyle verilmiştir, borç değildir.

Ey Müslüman zenginleri, birkaç tane mukaddesatı­mızı müdafa eden mecmualarımız var, bunlarla niçin alakalanmıyorsunuz ve hiç olmazsa kâğıtlarını temin etmiyorsunuz? Sonra dindar halkımızın neden bir yevmî [günlük] gazeteleri bulunmasın? Memlekette her gün yevmî gazeteleriyle, mecmualariyle, dergileriyle Müs­lüman halkın hissiyatını rencide eden malum gazete ve mecmualara cevap verebilecek kudret ve kabiliyette gazete ve mecmua tesis edilmesin. (s. 73-74)6


Daha sonraki taramalarımda tesadüf ettim; bu hatırat kitap olarak yayımlandıktan sonra herhâlde kısmen ve bazı ilavelerle “Tarihî Hakikatler-Eski Van Mebu­su İbrahim Arvas'ın Hatıratı” başlığı ile Yeni İstiklal gazetesinde de tefrika edilmiş (sayı: 191-202, 7 Ni­san 1965-23 Haziran 1965). Yani kitap ve bu yazı yayımlandığı tarihten yaklaşık bir yıl sonra meşhur Bugün gazetesini çıkaracak olan Şevket Eygi'nin (öl. 12 Temmuz 2019) haftalık gazetesinde, muhteme­len de onun teklifi ve ısrarıyla tefrika ediliyor. Bana sorarsanız “komünizme karşı Müslüman gazete” meselesine eğilen bu sadet harici yazıyı da Mülkiye talebeliğinden beri tanıştığı Eygi'nin arzusu, ısrarı ve belki ikna etmesiyle yazmıştır. Anlaşılan o ki etkili de olmuş. Yeni İstiklal'in sermayesinde olduğu gibi bazı çevreler ve Müslüman zenginler “bir gazete” için de (daha sonra nice gazete ve televizyonlar için de!) iyi niyetle kesenin ağzını açmışlar ve “mücade­le” başlamış... Hâlâ devam ediyor. Bizim talebelik yıllarımızda “Müslümanların da Cumhuriyet gibi bir gazetesi olsa!” laflarını çok duyardık. Bugün ve Ba- bıalide Sabah, Anadolu gazeteleri hamiyetperverlerin yardımlarıyla o kalemden çıktı sayılır. Bugün artık nice “Cumhuriyet”ler oldu, sayısına bereket...

Tefrikanın tarihleri hesaba katıldığında kitabın yazarı­nın da kısa bir müddet sonra, 21 Ekim 1965 tarihinde vefat ettiği görülüyor.

Tefrikanın sonunda şöyle bir not da var: “Bu hatırala­rın devamı Yakın Tarihimizin Bilinmeyen Gerçekleri adı altında küçük bir kitap hâlinde basılmaktadır”. Bu başlıkla bir kitap basılmadığına göre notta çıkacağı haber verilen kitabın Tarihi Hakikatler'in devamı olması büyük ihtimaldir. (Bu meseleye Not 2'de tekrar döneceğiz).7

Yazar “menhûs ve melun Kürtçülükten”, “Kürtçü- lüğün başlangıcı”ndan da bahsediyor ve ailesinin, uzak yakın çevresinin başına gelenlere rağmen bazı ifadeleriyle resmî görüşe, sağcı yorumlara hayli yak­laşıyor. Ona göre Kürtçülüğün tarihi II. Mahmut ve Sultan Abdülmecit devrinde Kürt beylerinin yumu­şak bir siyasetle sürgüne tabi tutulmasıyla başlıyor. Kürtlerin Türklüğü meselesi de var. Onun kaleminden okuyalım:

Bedirhan Paşa [İstanbul'a celbi 1848, vefatı 1868] çok dindar olduğu için böyle aykırı [isyan gibi] hareketlere tevessül etmemiştir. Çünkü padişaha ve halifeye isya­nı küfür addetmiştir. Ancak oğlu tarafından bu kötü işe [isyana, Kürtçülüğe] tevessül olunmuştur. (...) Bu son senelerde [60'lı yıllarda] İstanbul'da ve Ankara'da mektepte okuyan şarklı talebe arasında bu menfi propa­ganda [Kürtçülük] sinsi sinsi devam etmektedir. Ve bu muzır fikir maalesef yüksek mekteplerde neşvünema bulmaktadır.

Bu maruzatımı tevsik edecek bir ciheti arzetmek iste­rim. Şöyle ki; şark illerimizin eşraf ve ekâbiri [yazar kendisini de kastediyor olmalı] memlekette ufak bir kâtipliğe tayin edildiği zaman memnun ve müftehir kalır. Bunun ifade ettiği mâna ise büyüktür. Zira devlete en büyük itimadı besler ve onun hizmetine girmekle mübahat duyar.

Aslında Türk olup da lisanını değiştiren bu muazzam kütleye [Kürtlere] kötü bir şey atfetmek günah ve vebal­dir. Bendeniz Şemdinan kaymakamı iken Gerdi aşireti reisi Oğuz beye sordum; bu ad Türk adıdır, sana nere­


den gelmiş? Cevaben dedi ki: ‘Bendeniz yirmibirinci Oğuz'um, bizdeki anane baba kendi evladına kendi babasının ismini verir ve böylece müteselsilen devam eder'. Maalesef Oğuz kabilesinden olan Oğuz bey ise bir kelime Türkçe bilmiyordu. Amcası Kılıç bey de öyle. Ve Koçbeyi kabilesinin reisi Mehmet Emin de böyle idi. (s. 25-26)

Birkaç Not...

Not 1. Kitabın son sayfasında ise “Lahika” başlığıyla kısa fakat davetkâr bir metin var. Şöyle diyor müellif:

Tedbirler Kanunu8 karşısında ve henüz mürur-ı za­mana [zaman aşımına] da uğramayan bazı hadisat ve vekayii layıkiyle yazamadım. Esasen malî vaziyetim de lahikayı [hatıratın devamını, eklerini] şimdilik tab ettirmeğe imkân vermemektedir. Bu naçiz hatıram neşr ve tevziinden sonra imkân bulduğum takdirde lahikayı da yazacağım ve tab ve neşredeceğim. Asıl enteresan noktalar ve heyecan verici hadiseler lahikada olacaktır.

Bu açıklamadan benim anladığım İbrahim Arvas'ın daha geniş bir hatıratının olduğu, bunu bastırmak iste­diği, bunun için de bu küçük hatıratın hem tefrikasını hem de kitaplaşmış hâlini bir yoklama ve etraftan koku alma aracı olarak kullandığı oldu. Bir zann-ı galipti bu... Bu sebeple geniş hatırata ulaşmak için aileden insanlar aramaya koyuldum. O yıllarda Cumhuriyet'in ilk yıllarında, çalıştığım konularla ilgili olup bitenleri tespit etmek yahut hissiyat düzeyinde işleyen meka­nizmaları, tedavüldeki bilgileri, yorumları öğrenmek için o devirlerde yaşamış medrese ve tekke mensup­larından yaşayanlarla görüşme imkânları arıyor, vefat etmiş olanların da çocuklarına ve torunlarına ulaşarak yayımlanmamış (veya mahalli basında çıkmış ama literatüre geçmemiş) hatırat, günlük ve notlarının olup olmadığını soruyordum. İbrahim Arvas hem büyük ve etkili bir aşirete, ayrıca Cumhuriyet devrinde kısmen takip edilmiş bir tarikat ailesine mensup olmak hem de siyasî kişiliği itibariyle önemli gibi idi.

Arvasi ailesine hususi bir hürmet ve bağlılık göste­ren Türkiye gazetesi çevresinin (Hüseyin Hilmi Işık grubunun) bu tür sorulara doğrudan cevaplar vermek istemediklerini bilmeme rağmen her ihtimale karşı Babıali'den tanıdığım bir iki kişiye sordum ve tabii cevap alamadım. Bir mecliste bu meseleyi konuşurken hazır bulunanlardan bir avukat, İbrahim Bey'in oğlu Sıddık Arvas'ın Kadıköy'de yazıhanesinin olduğunu söyledi. Herhâlde o da avukattı gibi anladım. Bu iyi bir tutamak noktası olabilirdi, peşine düşerek tele­fonlarını temin ettim; kitabın içine koyduğum kâğıda göre yazıhane: 337 38 28, ev. 366 85 80.

Bir gün perhizkârlıklara ve karşı sorulara kendimi hazırlayarak yazıhanesine telefon açtım ve kendimi tanıttım, yayınevinden ve çalışmalarımdan bahsettim, sonra da “lahika”yı sordum. Düzgün ve dikkatli konu­şan, ayrıca saygılı bir insanla karşı karşıya olduğumuz her hâlinden belli idi. Hatıratın mufassal versiyonunu sorduğumda da aynı ses tonuyla ve tane tane şöyle beyanlarda bulundu: Evet babamın böyle bir hatıratı var, yaklaşık 500 sayfa civarında... Meclis'teki faali­yetlerini de (belki konuşma ve takrirlerini de) ihtiva ediyor. Bunu bastırmak istiyoruz ama bugüne kadar



mümkün olmadı... Peki bunu görmemiz mümkün olur mu diye sordum. Olumsuz bir cevap vermedi ama buyurun, gelin bakın gibi davetkâr ifadeler de kullanmadı, haberleşiriz, bakarız gibi daha muğlak, bu tür konuşmalar için ümitsiz denebilecek cümleler kurdu. Ben de ikinci görüşmenin kapısı açık kalsın diye ısrar etmedim. Bir defa daha kendisini aradım ve konuştuk ama yine hatıratın kendisine yanaşamadık... Marmara İlahiyat'ta hocalık yaparken soyadı Arvas olan bir teknik personelle karşılaşınca önce Arvasi- lerden olup olmadığını, sonra da aile içinde bu hatıra­tın konuşulup konuşulmadığını, Sıddık Bey'i tanıyıp tanımadığını sordum. Bir şeyler biliyordu ama hem bilgilerini netleştirmek hem de Sıddık Bey'e dolaylı yollarla hatıratı sormak için izin ve vakit istedi. Sorup soruşturduklarından bana söyledikleri arasında sadra şifa bir şey olmadı. İnternet üzerindeki haberlere bakı­lırsa Sıddık Bey 2012 yılında vefat etmiş ve dedesinin medfun olduğu Ankara Bağlum'da defnedilmiş.

Hatırat kimde kalmıştır acaba? Tarihe diyeceğim ama Türkiye'de tarih meseleleri, hele yakın tarih bahisleri ve kurumları çok netamelidir.

Not 2. Bu günlük notunu tamamlamaya çalışırken ki­tabın başka bir yayına konu olup olmadığına da baktım ve yakın zamanlarda yapılmış iki neşirle karşılaştım. Biri aynı adla 2005 yılında Biyografi Net Yayınları arasında basılmış (İstanbul, 192 s.). Sayfa adedinin fazlalığı görülmesini gerektirecek kadar davetkârdı. Bir nüsha-i fevkalâde buldum. Metinde herhangi bir ilave yok, sadece başlık ve bol miktarda arabaşlık konmuş, birçok fotoğraf yerleştirilerek kitap şişirilmiş, ayrıca künye sayfasında ifade edildiğine göre genel yayın yönetmeni Mahmut Çetin tarafından sadeleş­tirmeler yapılmış (sadeleştirmelerin bazıları isabetli değil), az sayıdaki bazı yerler de metinden çıkarılmış­tır. (Ermenilerle ilgili çıkarılmış bir paragraf için bk. 1964 bs., s. 6; 2005 bs., s. 19).

Bu müdahaleler dışında Biyografi Net Yayınları bas­kısında ilave edilen kısım kitabın sonundaki “Arvasi Ailesinin Tarihçesi” başlıklı metindir ve her yerde bulunabilecek bilgi ve fotoğraflar ihtiva etmektedir (s.141-81). Bu kısmın sonunda İbrahim Arvas ve Seyyit Ahmet Arvasi (öl. 31 Aralık 1988) hakkında da kısa malumat verilmektedir (s. 175-81).9 İkinci neşir ise yine aynı adla HTS Yayıncılık tara­fından 2010 yılında yapılmıştır (İstanbul, 109 s.). Bu yayının künye sayfasında, kitaba bir Sunuş da yazan Mehmet Soykan yayın yönetmeni, Mekki Yassıkaya ise “sadeleştiren” olarak gözüküyor (metin aynen bırakılmış, sadeleştirmeler parantez içinde verilmiştir). Mehmet Soykan Sunuş'unda kaynak göstermeden iki buluşundan ve ekinden bahsetmektedir. Bunlar­dan biri Arvas'ın Önsöz'ünün sonunda olduğu hâlde 1964 baskısına girmediği söylenen beş paragraftır. Bu paragraflarda isimler üzerinden aile şeceresi hakkın­da bilgi verilmektedir (s. 10-11). İkincisi ise kitabın sonunda yer alan “Ek: Yakın Tarihimizin Bilinmeyen Gerçekleri” başlıklı kısım ve en sonda iki sayfalık, Yeni İstiklâl gazetesinde yayımlanmış (sayı: 173, 2 Aralık 1964) “Falih Rıfkı'ya açık mektup”tur (s. 91-


109). Ek'in başlığı aslında Yeni İstiklâl'deki tefrikanın sonunda yakında çıkacağı haber verilen kitabın başlı­ğıdır ama burada kitap hacminde bir metin olmadığı gibi tekrarlar dışında yeni ve önemli bilgiler de ihtiva etmemektedir. Yine de bu kısmın başındaki ifadeler karışıklığı (muhtemelen yaşlanmış yazarın ihtilatlarını da) artırmaktadır:

Tarihi Hakikatler altında yazdığım hatıralarımı iste­diğim gibi yazamadım. Çünkü Sağır Sultan [İnönü] saltanat tahtında oturmakta idi. Her bahsin başlığını yazmakla iktifa etmek zaruretinde kalmıştım. Gereken tafsilatı verememiştim. İsmet İnönü'den hiç bahsede- memiştim. Çünkü yazsaydım derhal müdahale edecekti. Aşağıdaki yazılar hatıratımın ‘lahika' ve mütemmimidir. Önce İnönü'nün Cumhuriyetin ilânından beri yaptıkla­rından en mühimlerini yazacağım. (...) (s. 91)

Tekrar edelim, bu baskının Ek kısmına alınan yazı­larda kaydadeğer bir şey yoktur.

Not 3. Çokpartili hayata geçiş yıllarında, iki CHP kabinesinde Milli Eğitim bakanlığı yapan Tahsin Ban- guoğlu (öl. 3 Mart 1989) ahir ömründe sağ cenaha yaklaşmış dil meseleleri ile din eğitimi konusunda Cumhuriyet ideolojisini, hususen İnönü'nün tutum­larını tenkit eder olmuştu. Kendimize Geleceğiz kitabı (İstanbul, Derya Dağıtım Yay., 1984) başta olmak üzere birçok konuşma ve röportajında 1949 yılında ilkokullara Din derslerinin tekrar konması ile İmam Hatip kurslarının ve Ankara İlahiyat Fakültesi'nin açılışında ciddi ve müsbet katkılarının olduğunu vurgulamıştır. Tahsin Bey'in yerleştirmeye çalıştığı bu bilgiler en azından tek taraflı olmaları dolayısıyla eksiktir, bir kısmı da hilaf-ı hakikattir. Dönemin yayın organlarında, muhafazakâr cenahın dergilerinde yer alan haber ve yorumlar hiç de Tahsin Bey'i doğrulayan bir karakter göstermez.10

İbrahim Arvas'ın kitabı Banguoğlu'nun bu mesele­lerdeki menfi ve engelleyici tutumlarına vurgu yap­ması bakımından da önemli sayılır (s. 62-64). Arvas'a göre Banguoğlu esasen benimsemediği, Meclis'te ve bakanlıkta aleyhte tavır takındığı bu düzenlemeleri bakanlığı döneminde mecburen yapmıştır.

Müellif 1948 yılında Meclis'te kendisine karşı konu­şan Banguoğlu'nun “hulasaten” şunları söylediğini aktarır:

İbrahim beyin bahsettiği Türk İslâm İlahiyat Fakül­tesi ile İmam Hatip Mektepleri skolastik zihniyetin ifadesidir; yani ortaçağ zihniyetinin icabâtıdır. Biz ise asrî ve modern bir devlet kurduk. Artık bu gibi zihniyetlerin bizde yeri yoktur. Ve bundan dolayı biz bu mektepleri açmayız. (s. 62)

Aynı partiye mensup olan Arvas, “kemâl-i tehevvürle ve çok yüksek sesle bağırarak”, masaya yumruk vu­rarak, “iki parmağımı gözüne sokarcasına” kürsüden Banguoğlu'na verdiği cevabı şöyle anlatıyor:

Skolastik dediğin zihniyet asıl Haham Mektebi'dir. Mebdei [başlangıcı] beşbin seneden başlar. Ve onun ikincisi Heybeliada'daki Ruhban Papas Mektebi'dir. O da iki bin seneden başlar. Sen bu iki mektebe de yardım ediyorsun; Maarif Vekâleti bütçesinde fasl-ı mahsusları [özel ödenek bendleri] vardır. Bunu inkâr edemezsin. İşte asıl skolastik zihniyet dediğin bu iki zihniyettir. Bizim tabi olduğumuz hars [İslâm kültü­


rü] ise daha taze ve daha esaslıdır. Hem İmam Hatip Mektepleri İkinci Büyük Millet Meclisi tarafından kanun-ı mahsus [Tevhid-i Tedrisat Kanunu] ile tesis edilmiştir. Bu kanun tadil edilmediği gibi lağıv da edilmemiştir. Hâlâ yaşıyor. Zâtıâliniz İkinci Büyük Millet Meclisi'nden daha mı inkılapçısınız? Hem de sen Müslümanlığa ait İmam ve Hatip Mektepleri ile Türk İslâm İlahiyat Fakültesi'ni açamazsın. Çünkü senin mensup olduğun gizli heyet bu işi sana yap­tırmaz (...). (s. 62-63)

*

İşte hatıratların bitmek tükenmek bilmeyen hatıraları ve güya serbest zamanların kimi objektif kimi sub- jektif hakikatleri...

1       Kitabın aynı kapak ve aynı yılda Ankara, Resimli Posta Matbaası'nda da bir baskısı gözüküyor.

2       III, IV ve V. dönemlerde hiç konuşmayan Arvas'ın Mec- lis'teki faaliyetleri bir makalenin konusu olarak -zayıf da olsa- çalışılmıştır: Volkan Tunç, “Van milletvekili İbrahim Arvas'ın biyografisi ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki faaliyetleri”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, sayı: 6/2, 2019, s. 388-432. https://dergipark.org. tr/tr/download/article-file/753290

3       Hatıratın birkaç yerinde çokpartili hayata geçildikten sonra kahramanca bir eda ile masaya yumruk vurup haykırdığını ve elini tabancasının üstüne koyduğunu anlatıyor. bk. s. 56, 57.

4       Yazar hatıratının daha başlarında, “büyük ve asil bir aileye mensup olduğum için yazdığım bu hatıratımda ne yalan ve ne de iftira etmedim. Ancak ve ancak hakikatı tebarüz ettirdim” (s. 4), “Karakterim icabı olarak hatıratımda ne bir kelime fazla ve ne de bir kelime noksan, ne yalan ve ne de iftira etmek asla mevzubahis değildir. Hele matbuat sütunlarına geçmemiş ve yüzbin kişide bir kişi işitmemiş işbu hatıratımda birçok gizli hakikatler dolu olduğundan fevkalâde ehemiyeti haizdir” (s. 5) ifadeleriyle okuyucuyu ve bizi ikna etmeye çalışmaktadır.

5       Kitabın ilk baskısında yer almayan bir başka yazısında “[İnönü] yirmi bin aileyi ve reislerini sürgün etti ve evlerini yıktı”; “[İsmet] Paşa! En az elli bin çoluk çocuk, kadın erkek, ihtiyar masum kanına girdin ve yirmi bin evi yıktın, dağıttın” diyecektir; Tarihi Hakikatler, İstanbul, HTS Yay., 2010, s. 95, 100.

6       Hatıratın bir faslı da “kökü dışarıda bir Yahudi tarikatı” olan Masonluğa ve ona karşı alınması gereken tedbirlere ayrılmıştır (s. 68-71). Bu faslın başında ve sonunda tipik sağcı değerlendirmeler var: “Mustafa Kemal Paşa'nın sevmediği iki zümre vardı. Birincisi dönmeler, ikincisi de masonlardı”; “Bunların [Masonların] bugünkü ahval ve vaziyet karşısında komünistlere nisbetle zararları binde bir nisbetindedir”.

7       Yeni İstiklâl'de bu tefrika vesilesiyle iki açıklama yazısı da çıkmıştır: Arvas, Ahmet Gürkan'ın 1952 yılında Mason localarının kapatılması için Meclis'e verdiği teklifin ka­nunlaşmasını Celal Bayar'ın engellediğini yazmış, Gürkan bunun, en azından anlatılan şekliyle doğru olmadığını ifade etmiştir; Konya milletvekili Ahmet Gürkan, “Bir tavzih”, Yeni İstiklâl, sayı: 205, 14 Temmuz 1965, s. 4. Arvas'ın kısa cevabı ise “Sayın Ahmet Gürkan'ın tavzihine cevap” başlığıyla yayımlanmıştır; Yeni İstiklâl, sayı: 207, 28 Temmuz 1965, s. 5.

8       5 Mart 1962 tarihinde çıkarılan Tedbirler Kanunu 27 Mayıs darbesi ve idamlar aleyhinde yazılı ve sözlü beyanlarda bulunmayı yasaklıyordu. Ama İbrahim Arvas'ın bahsettiği herhâlde bu kanunla sınırlı bir şey değildir, tekpartili yılla­rın “tedbir”lerine, belki DP iktidarının çıkardığı Atatürk'ü Koruma Kanunu'na da uzanmaktadır.

9       İbrahim Arvas kısmında Mehmet Şevket Eygi'den şifahi bir hatıra aktarılmaktadır: “Siyasal Bilgiler'de (Ankara) talebe iken bir gün üstad Necip Fazıl'la birlikte eski Van mebusu ve Seyyit Abdülhakim Arvasi'nin yeğeni İbrahim Arvas beyi Keçiören'deki bağ evinde ziyarete gitmiştik. Leziz yemekler yenmiş, nefis çaylar içilmiş, enfes bir soh­bet olmuştu. Bir ara üstad Necip Fazıl duvardaki bir leopar postunu işaret ederek, ne güzel bir kürk deyivermişti. Bu söz üzerine merhum İbrahim bey, hemen harem tarafından bir bohça getirtmiş ve postu üstada hediye etmişti” (s. 177-78).

10      Bu konuda bk. İsmail Kara, Cumhuriyet Türkiyesi'nde Bir Mesele Olarak İslâm 2, İstanbul, Dergâh Yay., 2016, s. 212-27.


 

İbrahim Arvas elinde fötr şapkası, Diyanet İşleri başkanı Ahmet Hamdi Akseki ile TBMM'den çıkarken. 40'lı yılların son seneleri olmalı. İkisi de papyonlu olduğuna göre herhâlde bir resepsiyondan çıkıyorlar...

İLGİLİ BİYOGRAFİLER

Devamını Gör