Şerif Mardin

Sosyolog, Siyaset Bilimci

Doğum
Ölüm
06 Eylül, 2017
Eğitim
Stanford Üniversitesi Siyasal Bilimler Bölümü

Sosyolog, profesör, akademisyen, düşünür ve siyaset bilimci (D. 1927,  İstanbul – Ö. 6 Eylül 2017, İstanbul). Ailesi, aslen Mardinli olup, Türkiye’ye önemli kişiler yetiştirdiği gibi, her biri kendi alanında efsane olmuş başarılara sahiptirler. Aile büyüklerinden Prof. Ebulula Mardin, Türk hukuk tarihinin en önemli adlarındandır. Şerif Mardin, Galatasaray Lisesi’nde başladığı orta öğrenimini ABD’de tamamladı (1944). Stanford Üniversitesi Siyasal Bilimler Bölümü’nü bitirdikten sonra, yüksek lisans eğitimini John Hopkins Üniversitesi’nde yaptı. Doktorasını Stanford Üniversitesi Hoover Institute’de “The young Ottoman movement: a study in the evolution of Turkish political thought in the nineteenth century” (Jöntürkler’in Siyasi Fikirleri,1958) başlıklı tezle tamamladı. Aynı tezin genişletilmişini 1962 yılında Princeton University Press’ten “The Genesis of The Young Ottoman Thought” adıyla yayımladı. Bu konu üzerindeki çalışmalarını 1964 yılında çıkan bir başka eseri “Jön Türklerin Siyasi Fikirleri: 1895-1908” ile taçlandırdı. Bu iki çalışma, sonraki çalışmalarına yön vermiş, Türk modernleşmesi sorunsalını genişleterek, kaleme aldığı ayrıntılı makalelerle çalışmalarını sürdürdü.

Mardin, 1954 yılında Amerika (ABD)’dan  Türkiye’ye döndü ve Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde asistan olarak çalışmaya başladı. O yıllarda iktidarda olan Demokrat Parti (DP)’nin üniversiteler üzerinde yoğun baskıları vardı. Bu baskılar üzerine bir grup arkadaşıyla birlikte üniversiteden istifa etti ve kısa süreli bir siyasi deneyimin içine girdi. Eski DP’li milletvekillerinin kurduğu Hürriyet Partisi’ne katıldı ve burada genel sekreter danışmanlığı (1956) yaptı. “Forum” dergisinin kadrosunda yer alarak (1954-66) orada yazılar yazdı. 1957 yılında Hürriyet Partisi’nin Eskişehir milletvekili adayı olarak seçimlere katıldıysa da seçilemedi. Bundan sonra uzun süre politik arenadan uzaklaştı ve ancak 1994 yılında yeniden siyasete ilgi göstermeye başladı. İsmail Cem’in önderliğindeki Yeni Demokrasi Hareketi’ne katıldı. Cem Boyner, Asaf Savaş Akat, Kemal Derviş, Mehmet Altan, Cengiz Çandar, Hüseyin Ergun gibilerle birlikte girdiği bu hareketin başarısızlığı ile politika serüveni sona erdi. 1967-70 yıllarında Türkiye Sosyal Bilimler Derneği’nin kurucu başkanlığı da yapmıştı.

Hürriyet Partisi başarısızlığından sonra ABD’ye giderek Princeton (1958-59, 1970-71) ve Harward (1958-61) üniversitelerinde çalıştı. 27 Mayıs 1960 ihtilalinden sonra SBF’deki (1961-72) görevine döndü. 1964’te doçentliğe, 1969’da profesörlüğe yükseldi. Ankara Üniversitesi, Kolombiya Üniversitesi (1965-66, 1970, 1971-73, 1986), Los Angeles, Kaliforniya Üniversitesi, Kaliforniya-Berkeley Üniversitesi, Amerikan Üniversitesi, Fransa Oxford Üniversitesi Sosyal Bilimler Yüksek Çalışmalar Okulu’nda dersler verdi. 1973 yılında Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilgiler Bölümü’ne geçti. Bu üniversitede Kamu Yönetimi Bölümü Başkanı, Sabancı Üniversitesi Sanat ve Sosyal Bilimler Fakültesi’nde siyaset bilimi profesörü olarak görev yaptı. Washington D.C.’deki Amerikan Üniversitesi bünyesinde faaliyet gösteren İslâmî Araştırmalar Merkezi’nin başkanlığını yürüttü. İslâm dini başta olmak üzere; özellikle din sosyolojisi, köktendincilik, politik sosyoloji, tarihsel sosyoloji (Osmanlı İmparatorluğu) ve Osmanlı entelektüel tarihi üzerine çok sayıda yayın yaptı. 

Şerif Mardin, siyasî düşünce tarihimiz konusunda klasikleşen “Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908” adlı eserinde, Jön Türklerin günümüz siyasî akımlarında görebildiğimiz düşüncelerinin ortaya çıkışını ve biçimlenmesini inceledi. Beşir Fuat, Mizancı Murat, Ahmet Rıza, Abdullah Cevdet ve Prens Sabahattin gibi düşünce ve siyaset adamlarının düşüncelerine eğilerek ayrıntılı çözümlemelere girişti.

Ankara Üniversitesi’nde toplam on üç yıl hocalık yaptıktan sonra Türkiye’de Boğaziçi Üniversitesi’nde İktisadi İdari Bilimler Fakültesi’nin kurucu Dekanlığı ile Sosyoloji Bölümü Başkanlığı’nı yürüttü (1973). Sabancı Üniversitesi’nde, Tanzimat Dönemi Türk Düşüncesi hakkındaki çalışmalarını geliştirecek olan bir programın başına getirildi. 2011 yılında kendisine “Emeritus” unvanı verildikten sonra da çalışmalarını sürdürdü. Çeşitli Tv kanallarında insan, tarih, sosyoloji, popüler kültür konularında sohbet programlarına katıldı. ODTÜ Prof. Dr. Mustafa Parlar Eğitim ve Araştırma Vakfı Yılın Bilim Adamı Ödülü’nü Prof. Dr. Tekin Dereli ile birlikte aldı (1993).

Şerif Mardin, 2007 yılında “Vatan” gazetesinin kendisiyle yaptığı bir söyleşide “mahalle baskısı” kavramını ortaya attı. Bu kavramla, muhafazakârlaşan bir toplum içerisinde, bu muhafazakârlaşmanın baskın duruma gelmesi durumunda dinsel bir yaşam biçimini benimsemeyenlerin kendilerini dışlanmış hissedeceklerini ve baskın duruma gelen muhafazakârların değerlerinin ağırlık kazanabileceğini anlatmaya çalıştı. Bu durumun, Cumhuriyet’in ilk yıllarında karşıt zümreler arasında da yaşandığından söz etti. Söz konusu kavram kamuoyunda geniş yankı buldu ve Türkiye’nin geleceği üzerine yapılan tartışmaların en önemli referans noktalarından biri olarak anılmaya başladı.

Şerif Mardin’in 1960’lı yıllardaki düşünceleri daha çok Cumhuriyet dönemi analizlerine ve popüler Marksist yaklaşımlara yönelttiği eleştirilere odaklanmıştı. Bu dönemde merkezde bulunan bir siyasi düşün yapısına sahip olan Mardin, 1970’lerde daha muhalif bir çizgiye kaydı. Bu değişme daha sonraki yıllarda daha çok tanınmasına ve dinlenir bir sosyolog ve siyaset bilimci olmasına nitelikler olarak görülecek iddialı konulara da el attı. Bunlardan biri de, Modern Türkiye’de Din ve Toplumsal Değişme: Bediiüzzaman Saidi Nursi Olayı adlı çalışmasıdır.

Prof. Dr. Şerif Mardin, 6 Eylül 2017 günü İstanbul’da hayatını kaybetti. Prof. Mardin'in cenazesi 7 Eylül 2017 günü Yeniköy Camii'nde öğle namazını müteakip kılınacak cenaze namazından sonra defnedilecek.

ESERLERİ:

The Genesis of Youngs Ottaman Thought (1962; Türkçesi Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu adıyla, 1996), A Study in The Modernisation of Turkish Political Ideas (1962), Jön Türklerin Siyasî Fikirleri (1964), Din ve İdeoloji (1969), Siyasî Fikir Çatışmalarında Muhteva Analizi (1969), İdeoloji (1976), Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908 (1983), Religion and Social Change in Modern Turkey. The Case of Bediüzzaman Said Nursi (1989; Türkçesi Bediüzzaman Said Nursi Olayı (Modern Türkiye’de Din ve Toplumsal Değişim adıyla, 1992), Makaleler I / Türkiye’de Toplum ve Siyaset (1990), Türk Modernleşmesi (1991), Panel - B. Said Nursi (1994), Etik Din ve Laiklik (1995), Makaleler 2 / Siyasal ve Sosyal Bilimler (1996), Makaleler 3 / Türkiye’de Din ve Siyaset (1996), Makaleler 4 / Türk Modernleşmesi (1996).

KAYNAKÇA: Şükran Kurdakul / Şairler ve Yazarlar Sözlüğü (Gen. 6. bas. 1999), İhsan Işık / Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) – Encyclopedia of Turkish Authors (2005) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, 2007) -  Ünlü Fikir ve Kültür Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 4, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Fomous People (2013), Ünlü sosyolog Prof.Dr.Şerif Mardin hayatını kaybetti (Hürriyet Haber 06.09.2017, 06.09.2017). 

İLGİLİ BİYOGRAFİLER

Devamını Gör

SPONSORLU İÇERİKLER