El Cezerî (Ebu'l İzz)

Bilim İnsanı

Diğer İsimler
Ebu'l İzz, Ebû’l İz İbni İsmail İbni Rezzaz El-Cezerî, al-Jazari, al-Gazari

Scholar of Mechanics. (Born in Diyarbakır in 1181- Death in Diyarbakır, 1206). His real name is Bediüzzamân Ebu’l İzz İsmâîl b. er-Rezzâz el-Cezerî. There is not sufficient information on his life. Cezerî who realized his scientific works under the protection of Artuklu dynasty completed in 1205 his famous work “el-Câmİ beyne’l-il­mi ve’l-’ameli’n-nâfi fî şınâ ‘ati’l-hiyel” (Book on Knowledge of Extraordinary Mechanical Devices (Kitâb fî ma’rifeti’l-hi-yeli’l-hendesiyye) upon the request of Emîr Nâsırüddin Mahmud. This work drew attention in the world and especially in Turkey. Lynn White, one of the professors of California University who wrote a foreword to the English translation of this book, which is a milestone of the history of technology, said enlightening things about the importance of Cezerî’s works concerning mechanical works in the Islamic World during an evaluation of a long period.

Cezerî’s work consists of six parts. The first four parts have each ten chapters and the last two parts each five chapters. These chapters are on water clocks, candle clocks, plates and water-bottles used for feasts, plates used to wash hands and bloodletting, fountains and automatic music devices which move with mechanical methods, water pumping machines and various devices. Each device’s shape is explained in the book using a colorful ink and a detailed instruction whose details are also shown with different colors. Besides Arabic letters are used in the shapes and some parts of them are signed, through references in the text to these signs, understanding of the text is made easier. In some copies “ebced (T.N. Arabic metaphysical digital system)” values of these letters were analyzed and in other copies a secret system of letters was used which could not be explained until the present. The text contains a general explanation of devices, production of their parts due to their order and the method of their installation. Finally some information is given on the working principle of that device. Aside from all these, some copies of the book contain so beautiful artistic works that art historians would be interested.

Some chapters of the work were translated into German by E. Wiedemann and F. Hauser for the first time and published in various magazines between 1908 and 1921 as articles.  About fifty years later than this work, Donald R. Hill translated the whole book into English in 1974 and published it as one volume with explanatory notes. (The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices, Dordrecht 1974).Researchers took the text called “Bodleian copy” which is in Oxford Bodleian Library as basis out of its fourteen copies. Ahmed Yûsuf el-Hasan later took three copies in Istanbul (In Süleymaniye and Ayasofya libraries) as basis other than the Bodleian copy and created an authentic text. He published this work under the title “el-Câmi beyne’l-’ilmi ve’l-’ameli’n-nâfi’ fî şınâ ati’l-hiyel” which was visible on Istanbul copies (Halep 1979).

Two of the copies of the work which were not known until the present contain some drawings which have dimensional incoherencies and complicated points about the placement of tools but analyzed together with the text, it can be said that these problems were overcome and Cezerî reached his goal. One of the water clocks explained in the book was reconstructed for the World Islamic Festival in London Science Museum in 1976 and the second one was reconstructed at the scale of 1/2 at Istanbul Technical University, and they worked. Since Istanbul copies are better than the Bodleian copy Ahmed Yûsuf el-Ha­san edition will enlighten some dark squares of the former editions.

Cezerî and his book were introduced to the world of science with these works. There are several interpretations and evaluations on them.

Cezerî was aware of the fact that he was the continuation of an engineering tradition starting from the Hellenistic Age, going through the XIII. Century and reaching the Islamic World. This tradition which started with Musaoğulları in the Islamic world reached its summit with Cezerî. Cezerî claimed that the monumental water clock built by him was based on the water clock built by Pseudo-Archimedes. In the fourth part of the book which was on his works of fountains he gave information about Musaoğulları and about the work of the Byzantine Apollonios on automatic music devices. He also mentioned some devices built by unknown people. Cezerî essentially claimed to be an engineer and not an inventor. He believed that his duty was to improve devices built by others. Seen from this perspective, theory and practice were of the same weight in his work and according to some authors practical knowledge and laws were of more weight in order to build tools. Indeed he particularly states that his work has practical uses in daily life.

Water and candle clocks are sophisticated devices to express Cezerî’s skills. Water supply machines are more important in economic terms but the book did not emphasize them as much as clocks. Information on metal casting technique proves an advanced level of engineering. Cezerî’s tools function with gravity and this force is gained through a falling weight, a buoy in an emptying plate or a sinking object. Ceze­rî defined the machine parts he used and methods of their production in depth. The most important ones among his works on machine parts which largely belong to European engineering terminology nowadays are: Cone valves, brass and copper casting in closed sandbags, balance of wheels, use of wooden templates, use of paper models of tools, adjusting sluiceways to flow water, use of wood in layers, use of intake pipe in real terms, plates which empty their water at regular intervals and circle shaped gearwheels. It is an historical fact that some of these were almost reinvented in Europe. For example casting via closed sandbags started in Europe around the year 1500. Leonardo da Vinci is the first one to mention cone valves. The license of a device which resembled control devices in water clocks and which will be used in steam boilers is taken in England in 1784.

One of Cezerî’s machines, a water pump which works with a water wheel, directly contributed to the development of modern engineering. This machine is very important in terms of, a) application of double-action principle, b) transforming the whirl action to backwards and forwards moves, c) the first known use of intake pipe. Therefore it can be regarded as the first sample of steam machine and lift and force pump. The wheel moved by the flowing water moves a gearwheel in the vertical level in the mentioned machine and this gearwheel moves another gearwheel in the horizontal level. There is a vertical pin near to the horizontal gearwheel. A stick with a hole in it and connected to another pin on the other edge is connected to this pin and this stick is connected with piston rods of pumps. So when the horizontal gearwheel starts to move the stick with the hole moves with an angle and the piston rods run the pumps moving backwards and forwards.

Aside from automatic systems which function on their own, Cezerî’s most important contribution to automation is that he created the balance which functions automatically using the water force and pressure effect. Another work of him is the famous Sun Clock in the garden of Diyarbakır Ulu Mosque.

REFERENCE: Zeki Tez / Otomatlar-Mekanik Oyuncaklar Tarihi (Doruk Yayımcılık, İstanbul 2008),  "Eb-ül-İzz-Cezerî Kongresi, Bildiriler", EÜ Gevher Nesibe Tıp Tarihi Enstitüsü, 14 Mart 1986, Kayseri), D. R. Hill, "Arabic Mechanical Engineering: Survey of the Historical Sources", Arabic Sciences and Philosophy, I, 167-186,1991), Bedî’ûz-Zamân Ebû’l-‘İzz İsmâ’îl b. er-Rezzâz el-Cezerî, El-Câmi’ Beyne’l-‘İlm ve’l-‘Amel en-Nâfi’ fî es-Sınaâ’ti’l-Hiyel (Çev. inc. ve tekn. açıkl.: S. Tekeli, M. Dosay, Y. Unat, TTK Yay., Ankara (2002), A. Beyer, Faszinierende Welt der Automaten: Uhren-Puppen-Spielereien (Callwey Verlag, Münih, 1983), K. Çeçen, “El-Cezeri'nin Su Saatının Rekonstrüksiyonu“ (I. Uluslararası Türk-İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi, İTÜ, 14-18 Eylül, 1981, s: 321-337), B. Umar / Türkiye Halkının Ortaçağ Tarihi (İnkılâp Kitabevi, İstanbul (1998), A. Bir / “Al-Cazari a Medieval Engineer at the Artukid Capital Diyarbakır“ (Turkish Review Quarterly Digest, Summer, 1987, p: 33-48), Y. Unat / “Teknoloji Tarihinde Cezerî’nin Öncülleri“ (Bilim ve Ütopya, 91, 12-18, 2002), N. Mahsereci / “Ebû’l-İzz el-Cezerî” (Bilim ve Ütopya, 91, 6-11, 2002), İ. H. Konyalı / “8 Asır Evvel Türk Sarayları Makineleşmişti" (Kara Amid, Tarih-Turizm-Edebiyat Dergisi, 2:5, 2-6, 1969), D. R. Hill / The Banu Musa and their Book of Ingenious Devices, History of Technology (II. Vol. (Eds.: A. R. Hall, N. Smith, Mansell Publ., London and New York, 1977), E. Wiedemann - F. Hauser / "Über Trinkgefässe und Tafelaufsätze nach al-Gazari und Banû Mûsâ" (Der Islam, 8, 55-93 (1918) - Über die Uhren im Bereich der Islamischen Kultur, Nova Acta (Abh. der Kaiserl. Leop. Carol. Deutschen Akademie der Naturforscher, Halle (1915), A. Bir / “Eb-ül-İz Al-Gazari'nin Otomatlar Kitabı" (Bilim ve Teknik, 10:110, 1-3 (1977), F. Sezgin / İslam’da Bilim ve Teknik, C. V: Fizik, Mimari, Savaş Tekniği, Antik Objeler (Çev.: A. Aliy; E. Neubauer’in katkılarıyla; Yay. Haz.: H. Kaplan, A. Aliy; TÜBA, 2007), İhsan Işık / TEKAA (2006), Prof. Dr. Zeki Tez / "El Cezerî (Ebu'l İzz)" (İhsan Işık / Diyarbakır Ansiklopedisi, 2013) - Ünlü Bilim Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 2, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013) - Geçmişten Günümüze Diyarbakırlı İlim Adamları Yazarlar ve Sanatçılar (2014) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (C. 12, 2017).

Şekil 1. El-Cezerî’nin ünlü kitabından fil şeklindeki su saati (olasılıkla Fahr ibn Abdüllâtif tarafından kopya edilmiş Memlûk okulu minyatürü (Kahire, 1315).

Şekil 2. El-Cezerî’nin ünlü otomatlar kitabından, mumun yanma süresinden bağımsız şekilde zamanı otomatik olarak gösteren mumlu saat (Freer Gallery of Art, Smithsonian Institution, Washington)

Şekil 3. Diyarbakır Artuklu sarayı kalıntısı sekiz köşeli havuz (Fotograf: Adil Tekin)

Şekil 4. El-Cezerî’den: Âmid kentindeki Artuklu Sarayı’nın 4 m yüksekliğinde ve 1,5 m eninde dökme pirinçten iki kanatlı kapısının tek kanadından bir ayrıntı. Orta kısımda kafes biçimli altı köşeli ve sekiz köşeli yıldız motifleri ve çokgen geometrik örgüler, çevresinde kûfî yazı ile “Mülk, tek ve kadir-i mutlak olan Allah’ındır” sözleri yer almaktadır. Üst kısımda pirinç bir levha ve dökme pirinçten görkemli bir işçilik ürünü olan yağmurluk vardır.

Şekil 5. El-Cezerî’nin şifreli sandık kilidinde şifre silindirlerinden birinin yandan (ÜSTTE) ve üstten görünümü (ALTTA). Bu kilitte, her birinde döner üç disk üzerinde 16’şar harfin yer aldığı dört adet şifre silindiri yer almaktadır. Kasayı açabilmek için disklerin üzerindeki 16’şar harfi 3 x 4 = 12 kez doğru konuma getirmek gerekir ve bunun olasılığı: (1/16)12 = 3,5.10-15 (katrilyonda üç buçuk olasılık!)

Şekil 6. El-Cezerî’nin, müzisyenli su saati: Yukarıda zodyak işaretleri, altında on iki hücreli bölme; ilkinde görülen figür her saat başı bir yandaki bölmeye geçiyor. Onun altındaki metal toplar, şahinlerin gagasından pirinç kâselerin içine düşürülürken müzik sesi çıkıyor; en altta ise beş müzisyenli orkestra müzik yapıyor.

Şekil 7. El-Cezerî’nin, müzisyenli su saatinin başka bir değişkesi.

Şekil 8. El-Cezerî'nin, abdest almak için kullanılan tavus kuşu biçimli çeşme otomatı: Bir konuk, ellerini yıkamak üzere tavus kuşunun önüne geldiğinde, mekanik bir cariye, kutudan dışarı çıkarak ona bir miktar sabun sunmakta; su belirli bir miktarda aktıktan sonra kesilmekte ve başka bir mekanik cariye, elinde havlu ile ortaya çıkmaktadır (El-Cezerî’nin eserinin bir 14. yüzyıl nüshasından).

Şekil 9. Tavus kuşlu abdest alma otomatının bir değişkesi

Şekil 10. El-Cezerî'den otomatik abdest alma makinesi: Otomatın bir elinde ibrik, diğerinde tarak ve havlu bulunmaktadır.

Şekil 11. Abdest alma otomatının başka bir minyatürü.

Şekil 12. El-Cezerî’den, hacamat sırasında alınan kan miktarını ölçen iki kâtipli tekne biçimindeki otomat: Alınan kan miktarı arttıkça bir makara hareket ederek, yukarıdaki iki kâtibin dönme hareketine yol açar. Kâtiplerden biri derecelendirilmiş bir daire üzerinde işaretli bir noktayı gösterirken, diğeri aynı tarzda, bir yazı levhasına not alır (1315 tarihli Suriye kopyasından, Freer Gallery, Washington).

Şekil 13. Kan alma otomatının başka bir değişkesi.

Şekil 14. El-Cezerî: “Sâki kayığı“ (13. yüzyıl Irak kopyasından).

Şekil 15. Bir elinde kadeh diğerinde nilüfer çiçeği tutan, zehir kontrolü için hükümdarın kadehinde arta kalan içkiyi içmekle görevli sâki ya da soytarı.

Şekil 16. El-Cezerî‘den hayvan gücü ile çalışan, zincirli kova ile donatılmış su yükseltici makine: Bu tür düzeneğin, İÖ 600’lerde Babil Krallık Sarayı’ndan kaynaklandığı ve en geç İÖ 1. yüzyılda kullanımda olduğu öne sürülmektedir (belki de Babil’deki ünlü “Semiramis’in asmabahçeleri” bunlarla sulanmaktaydı!)

Şekil 17. El-Cezerî’den silindir biçimli çift-etkili emme tulumba

Şekil 18. El-Cezeri’den: Sürekli çalan bir flüt için terazili araç (Diagram of a hydropowered water-raising machine)

Şekil 19. El-Cezeri’den: Bardak şeklinde su saati



Devamını Gör