Pertev Naili Boratav

Halk Bilimci (Folklor Araştırmacısı)

Doğum
02 Eylül, 1907
Ölüm
16 Mart, 1998
Eğitim
Dârülfünûn (İstanbul Üniversitesi) Edebiyat Fakültesi, Yüksek Muallim Mektebi
Burç

Halk bilimci (D. 2 Eylül 1907, Darıdere [Zlatograt] / Bulgaristan - Ö. 16 Mart 1998, Paris). Türkiye’de halk bilimi ve halk edebiyatı alanlarını akademik düzeyde kuran ve yaptığı çalışmalarla Türk halk kültürünü araştırarak uluslararası alanda tanıtanların başında gelir. Babası, doğduğu şehrin kaymakamıydı ve Eğridere /Atdino’da da kaymakamlık yapmıştı. Pertev Naili ilkokul çağına kadar çocukluk dönemini Darıdere’de yaşadı. Ailesiyle birlikte göç ettiği İstanbul’da başladığı ilköğrenimini Arapsun (Gülşehri), Develi ve Mudurnu’da okuyarak tamamladı. Ortaöğrenimine Kumkapı Fransız Koleji’nde başladı (1919), bir süre Gelenbevî Lisesi’nde okuyup, İstanbul Lisesi’nden mezun oldu (1927). İstanbul Lisesi’nde edebiyat öğretmeni Hasan Âli Yücel, sınıf arkadaşlarından birisi de Niyazi Berkes’ti. Psikoloji ve sosyoloji öğretmeni Hilmi Ziya Ülken, Boratav’ı folklor araştırmaları yapmaya yöneltmişti.

Boratav, 1930’da Dârülfünûn (İstanbul Üniversitesi) Edebiyat Fakültesi ile Yüksek Muallim Mektebi’ni bitirerek Prof. Fuat Köprülü’nün asistanı olarak çalışmaya başladı. Ancak 1932’deki Türk Tarih Kongresi’nde yaşanan bir olay yüzünden Konya Lisesi’ne öğretmen olarak atandı (1932-35). Orada Sabahattin Ali ile tanıştı ve dostluk kurdu. Türkiyat Enstitüsünde iki yıl asistanlık, Konya Lisesi ve Öğretmen Okulunda edebiyat öğretmenliği (1932-36) yaptı. 1936’da Millî Eğitim Bakanlığı bursunu kazanarak gittiği Almanya’dan dönüşünde (1937) Mekteb-i Mülkiyede kütüphane memuru olarak çalıştı. 1938 yılında Ankara Üniversitesi DTCF Türk Dili ve Edebiyatı Kürsüsü’ne atandı. Halk Edebiyatı ve Folklor Kürsüsü kurulunca oraya geçti. Araştırmalarının sonuçlarını, Ocak 1941’de yayımlanmaya başlayan “Yurt ve Dünya” dergisindeki makaleleriyle duyurmaya başladı. Aynı yıl içinde “Türk Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği” başlığını taşıyan tez çalışmasıyla doçentliğe ve 1946’da da profesörlüğe yükseldi.

 İkinci Dünya Savaşı’nın bitmesinden sonra, savaşın galipleri olan ABD ve SSCB tarafından Dünya’nın siyasî ve ekonomik yapısı yeniden düzenlenmeye başladı. Bu düzenlemeler Türkiye’de de büyük bir ideolojik duyarlılık oluşturdu.15 Aralık 1945’te, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin seçkin hocalarından Pertev Naili Boratav, Behice Boran ve Niyazi Berkes’i ideolojik görüşleri nedeniyle Bakanlık emrine alındı ve haklarında soruşturma açıldı. Üç yıl kadar süren inişli çıkışlı gelişmeler sonucunda, Boratav ve arkadaşları 12 Temmuz 1948’de açığa alındılar.

Pertev Naili Boratav, 1948-52 yılları arasında Türkiye’deki bilimsel araştırmalarını sürdürdü ve ABD’deki Stanford Üniversitesi Hoover Kütüphanesi’nin Türkiye Bölümü’nün kuruluşunu yönetti. Ancak, 1952’de siyasî ve iktisadî koşulların daha da ağırlaşması üzerine Fransa’ya gitti. 1952-72 yılları arasında Centre National de Recherche Scientifique’de ve ayrıca 1976’ya kadar da Ecole Pratique des Hautes Etudes’de halkbilimi ile ilgili araştırmalar yaptı ve seminerler yönetti.

Borayav’ın ilk önemli yapıtı olan “Köroğlu Destanı”nda (1931) ilgili metinleri saptamakla yetinmemiş, destanın anlatıldığı zaman ve zeminin, toplumsal çevrenin ve anlatıcının metin üzerindeki etkilerini de incelemişti. Bu yaklaşım dönemin folklor araştırmaları için yeniydi ve muhtemelen Dârülfünûn’da bir süre ders vermiş olan Fransız filolog ve etnologlarından Georges Dumézil’in (1898-1986) etkisi altında biçimlenmişti. İki ciltlik “Folklor ve Edebiyat”ta (1939-1945) ise çeşitli dergilerde yayımlanan araştırmalarını derledi. Bu çalışmalarıyla, Ziya Gökalp’in (1876-1924) etkisi altında gelişen “romantik ulusçu araştırma geleneği”ni aşarak destan, masal, türkü, mani gibi folklorik unsurları, evrensel bir bakış altında inceledi. Bunun ardından yayımladığı “Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği”nde (1945) yeni geliştirmiş olduğu araştırma yöntemleri ile halk hikayelerimizin yapısal çözümlemelerini yaptı. Halkbilim araştırmaları açısından kaynak bir eser haline gelen bu çalışma, yurt dışında da büyük bir beğeni kazandı ve ünlü sinolog ve etnolog Wolfram Eberhard tarafından “Turkische Volkserzahlungen und die Erzahlerkunst” (1975) adıyla Almanca’ya çevrildi. Daha sonra, yine Eberhard ile birlikte en önemli çalışması olan “Typen  Turkischer Volkmarchen (Türk Halk Masallarının Tipleri, 1953) adlı kitabını yayımladı ve bu eserde 3000 kadar masalı inceleyerek temel masal türlerini belirlemeye çalıştı. “Nasreddin Hoca (1996) kitabının üzerinde kırk beş yıl çalışmış olan Boratav, bunların dışında da çok sayıda esere imza attı. Folklor ve Edebiyat adlı kitabıyla 1983 Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülünü Haldun Taner’le paylaştı.

Nasreddin Hoca’da billurlaşan anonim halk duyarlığı pek çok nedenle yol göstericidir: Sessiz Anadolu insanı, Tekvin ile Mahşer arası sürüp giden hayat yolculuğunu kalender, renkli, bilge bir yaklaşımla göğüslemiş, yüzyıllar boyu kendisini kuşatmaya çalışmış bütün baskıcı odakların karşısında Hoca’nın hikâyelerine yer eden panzehiri kullanmıştır.

Bu yerel dokunun dikkat çekici bir boyutu da, insanoğlunun sert dünya önünde bulduğu çözümlerin evrensel içeriğin parçası olduğunu kanıtlamasıdır: Nasreddin Hoca hikâyelerini Uzak-Doğu haika ve renga’larıyla, karanlık Ortaçağ Avrupa’sının ışıltılı Carmina Burana metinleriyle karşılaştırdığımızda netleşen bir görüntüdür bu.

Nasreddin Hoca çalışmasının, öte yandan, çağımızın en güçlü kültür bilginlerinden birinin, Pertev Naili Boratav’ın ‘opus magnum’u olduğu düşünülürse, elimizdeki kitabı bütün bütüne sıradışı kılan özellik açığa çıkacaktır.

Nasreddin Hoca: Zaman zaman ne kadar çağdışı kaldığımızı gösteren çağdaşımız değil midir?” (Enis Batur)

ESERLERİ:

Köroğlu Destanı (1931), Folklor ve Edebiyat (1939 gen. bas. 2 cilt, 1982-83), Bey Börek Hikâyesine Ait Metinler (1939), Halk Edebiyatı Dersleri I (1942), İzahlı Halk Şiiri Antolojisi (H. V. Fıratlı ile, 1943), Folklor ve Edebiyat II (1945, gen. bas. 1983), Pir Sultan Abdal (A. Gölpınarlı ile, 1943), Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği (1946, yeni bas. 1988), Typen Türkisher Volksmarchen (W. Eberhard ile, Almanya, 1953), Contes Turcs (Fransa, 1955), Zaman Zaman İçinde (tekerleme ve masallar, 1958), Az Gittik Uz Gittik (inceleme ve masallar, 1969), 100 Soruda Halk Edebiyatı (1973), 100 Soruda Türk Folkloru (1973), Anadolu Türküleri (Fuat Özdemir’le birlikte),  Anadolu Destanları (Fuat Özdemir’le birlikte),  Nasreddin Hoca (1996, Fransızca, İlhan Başgöz ile, 2003). 

KAYNAKÇA: Tahir Alangu / Boratav’ın Kitapları (Yeni Dergi, sayı: 23, Ağustos 1966), İhsan Işık / Yazarlar Sözlüğü (1990, 1998) - Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) – Encyclopedia of Turkish Authors (2005) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007) – Ünlü Bilim Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 2, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013), Metin Turan / Pertev Naili Boratav’a Armağan (1998), Mehmet Türker Acaroğlu / Prof. Dr. Pertev Naili Boratav Kaynakçası (“Pertev Naili Boratav’a Armağan’’dan ayrı basım, 1998), Niyazi Hüseyin Bahtiyar / Balkanlar’da Türk Ünlüleri (s. 97-99, 1999), Birsen Pekçolak - Zeki Büyüktanır / Homeros’tan Günümüze Anadolu Destanları (2002), Remzi Demir - Doğan Atılgan / DTCF ve Türkiye’de Beşerî Bilimlerin Yeniden İnşası: Elli Portre (2008).60

İLGİLİ BİYOGRAFİLER

Devamını Gör

SPONSORLU İÇERİKLER