Bezmiâlem Valide Sultan

Hayırsever valide sultan (D. 1807 – Ö. 2 Mayıs 1853, İstanbul). Osmanlı padişahı II. Mahmut’un ikinci kadını (eşi) ve padişah Abdülmecit’in annesidir. Osmanlı tarihinin en tanınmış valide sultanlarından biridir. Hayırseverlik için yaptığı çalışmalardan dolayı sevilen ve saygı duyulan bir valide sultan olarak tarihe geçmiştir. Akıllı,  tedbirli, şefkatli, cömert, ince ruhlu, duygulu ve dinine bağlı bir kadındı. Tüm bu özelliklerinden dolayı kendisine Bezmiâlem (Bezm-i âlem = Dünya Meclisi ya da dünyaya bayram) sanı verilmiştir.             Genel kabul gören bilgilere göre soyu, Müslüman Kafkas kavimlerinden birinden gelmektedir. Bazı kaynaklarda Gürcü Yahudisi kökenli olduğu ileri sürülmüştür.                   Bezmiâlem Valide Sultan, oğlu Abdülmecit padişah olunca (1839) valide sultan oldu ve bundan sonra “Mehd-i ulya” sanını aldı. Abdülmecit tahta çıktığında 16, Valide Sultan da 32 yaşındaydı. Oğluna çok düşkündü. İşlerine karışır, ona yol göstermeye çalışırdı. Oğlunun hükümdarlığı döneminde, öldüğü tarihe kadar on dört yıl süreyle (1839-53) Valide Sultanlık yaptı. Oğluna, Tanzimat’ın ilânı konusunda Mustafa Reşit Paşa’ya güvenmesini önerdiği söylenir. Ayrıca Abdülmecit’in annesini çok sevdiği, hükümetteki nazırları (bakan) seçerken ona danıştığı bilinmektedir.             Bezmiâlem Valide Sultan hakkında şöyle bir söylence anlatılır: Valide Sultan, yağmurlu bir günde faytonla saraya giderken, bir su birikintisinin içinde boğulma tehlikesiyle baş başa kaldığından çırpınmakta olan bir kedi yavrusu görür. Hemen faytonu durdurur ve titremekte olan yavruyu alır; üzerindeki suları elleriyle silerek ayaklarının arasına koyar ve onu büyük bir anne şefkatiyle ısıtmaya çalışır. Daha sonra saraya geldiklerinde kediyi güzelce doyurur ve ona gereken bütün ilgiyi gösterir. Böylece zavallı  kediciğin ölümden kurtulmasına aracı olur. Ölümünden sonra sevenlerinden biri, kendisini düşünde görür ve merakla sorar: “Valide Sultanım, siz dünya  hayatında büyük hayır-hasenat sahibi bir kimseydiniz. Kim bilir Cenab-ı Hak, sizlere ne büyük ikram ve ihsanlarda bulunmuştur!”             Valide Sultan şöyle yanıt verir: “Evet, yaptığım bu hayır ve hasenata karşılık Cenab-ı  Hak bana büyük ikramlarda bulundu. Fakat asıl büyük ikramı, boğulmakta olan bir kedi yavrusuna gösterdiğim şefkat dolu hizmetimden dolayı  bahşetti.”              Ayrıca Bezmiâlem Valide Sultan’ın sık sık kullandığı mühründe kazınmış olan aşağıdaki beyitler, onun manevi kişiliğinin kaynağının peygamber sevgisi olduğunu ortaya koyan güzel bir örnektir:                “ Muhabbetten Muhammed oldu hâsıl,                 Muhammed’siz muhabbetten ne hâsıl?                 Zuhûrundan Bezm-i âlem oldu vâsıl!” 

Valide Sultanlığı sırasında yoksullara yardım eden, yoksulları eğitip hayata kazandıran Bezmiâlem Sultan, İstanbulluların sevgi ve saygısını kazanmıştı. Yoksulların yatıp tedavi edilmesi için yüz yataklı Gureba Hastanesi’ni yaptırdı. Ayrıca Bezmiâlem Valide Sultan Mektebi (İstanbul Kız  Lisesi) ve Beşiktaş’ta büyük bir çeşme, Yahya Efendi dergâh ve mescidine eklerle Mekke ve Medine’de pek çok hayır işleri yaptırdı. Bu hayır eserlerinin giderlerini karşılamak için zengin vakıflar bağışladı. 

Bezmiâlem Valide Sultan, 2 Mayıs 1853 tarihinde Dolmabahçe Sarayı’nda öldü ve Divanyolu’ndaki II. Mahmut Türbesi’nde toprağa verildi. O öldüğünde, Garabet Balyan’ın mimarlığı altında yapımına başlanılan Dolmabahçe Camisi henüz bitmemişti. Camiyi oğlu Sultan Abdülmecit annesinin anısına  tamamlattırarak “Bezmiâlem Valide Sultan Camisi” adı altında ibadete açtı. Cami zamanla Dolmabahçe Sarayı’na yakınlığı nedeniyle Dolmabahçe Camisi olarak anılmaya başladı.

Bezmiâlem Valide Sultan’ın yapımına öncülük ettiği çok sayıda mimari eserden bir bölümünü şöyle sıralamak mümkündür: Yıldız Sarayı’ndaki Dilküşa Kasrı (1842); Maçka (1839), Topkapı (1843) ve Yıldız’da (1843) üç değişik Bezmiâlem Valide Sultan Çeşmesi; Yenibahçedeki Valide Sultan Guraba Hastanesi ile Ha­seki Kadın Hastanesini (1843), Günümüzde Cağaloğlu Anadolu Lisesi’nin (eski İstanbul Kız Lisesi) binası olarak kullanılan Mekteb-i Maarif ve Valide Mektebi (1850), Haliç üzerinde yapılan ilk ahşap Galata Köprüsü (1845). 

  KAYNAKÇA: E. J. / Brill’s Encyclopedia of Islam, 1913- 1936 (Martijn Theodoor Houtsma, 1987), İbrahim Alâeddin Gövsa / Türk Meşhurları (1946), Grand Dictionnaire Encyclopedique Larousse (1986), İhsan Işık / Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, 2007) – Ünlü Kadınlar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 6, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013).