Pertevniyal Sultan

Valide Sultan

Doğum
-
Ölüm
05 Şubat, 1883
Diğer İsimler
Besime

Hayırsever valide sultan (D. 1812 – Ö. 5 Şubat 1883, İstanbul). Sultan II. Mahmut’un eşi ve Sultan Abdülaziz’in annesi olan Pertevniyal Sultan, kimi kaynaklara göre Romen asıllıdır ve adı Besime’dir. Kimi kaynaklara göre de Çerkez (Abaza)’lerin Şapsığ etnik topluluğuna mensup orta halli bir aileden geldiği sanılmaktadır.

Pertevniyal Sultan; Abdülhamit’in kızı, II. Mahmut’un kız kardeşi Esma Sultan tarafından satın alınmıştı. Biraz büyüyünce de çok güzel bir kız oldu. Esma Sultan onu, kardeşi II. Mahmut’a hediye etti. Bu sırada II. Mahmut 40 yaşlarındaydı ve geniş bir haremi vardı. Pertevniyal Sultan, haremdeki kadın efendiler (padişah eşleri) ve ikballer (erkek çocuk doğuran cariye) arasında kendisini padişaha sevdirdi. Bir süre sonra da 1829’da, yani on yedi yaşındayken Abdülaziz’i doğurduktan sonra beşinci kadın efendiliğe yükseldi. Ama haremde o kadar çok kadın vardı ki beşincilikten öteye gidemedi. On yıllık evlilikten sonra II. Mahmut 1839’da ölünce Pertevniyal Sultan yirmi altı yaşında dul kaldı ve oğlu Abdülaziz henüz on yaşındaydı.  Pertevniyal Sultan’ın rakibi Bezmialem Sultan’ın oğlu Abdülmecit on altı yaşında tahta çıkınca Bezmialem Sultan Valide Sultan oldu. Pertevniyal Sultan dışlanarak yirmi iki yıl Beşiktaş’taki şehzade sarayında yaşadı. Abdülmecit kendisine saygılı davranıyordu. Ama Abdülaziz’den çekiniyordu. Çünkü bir darbeyle kendisini devireceğinden korkuyordu. 25 Haziran 1861’de Sultan Abdülmecit ölünce Abdülaziz tahta çıktı. Böylece Pertevniyal Sultan da Valide Sultan oldu ve “Mehd-i Ulyâ-yı Saltanat” ve “İsmetlû Valide Sultan-ı Âlişan Hazretleri” sanlarını aldı. Oğlunun bütün saltanatı boyunca Valide Sultan kaldı. Oğlu 1876’da ölünce de Valide Sultanlık dönemi bitti, bundan sonra yedi yıl daha yaşadı. Eski görkemli yaşantısından uzaklaşarak inzivaya çekildi ve zamanını kimsesiz kız çocuklarını yetiştirmekle ve dış dünyadan uzakta geçirdi.

Pertevnilal Sultan, II. Abdülhamit’in kadın efendilerinden Müşfika Hanım’ın dairesinde yetişenlerdendir. 5 Şubat 1883 tarihinde Dolmabahçe Sarayı’nda öldü. İstanbul’un Aksaray semtinde kendisinin yaptırmış olduğu Valide Sultan Camisi’ndeki Pertevniyal Sultan Türbesi’nde toprağa verildi.

Sultanların hayrat yaptırma geleneğine uyan Pertevniyal Valide Sultan da İstanbul’a sayısız eser kazandırdı. Aksaray’da okul (Pertevniyal Lisesi), kütüphane ve muvakkithane (namaz vakitlerinin saptandığı yer); Karagümrük’te Pertevniyal Kadın Meydan Çeşmesi, Yusufpaşa’da Aksaray Mahmudiye İlköğretim Okulu (eşi II. Mahmut adına), Eyüp’te Defterdar İskelesi karşısındaki Pertevniyal Kadınefendi Çeşmesi ve yine Aksaray’da Pertevniyal Valide Sultan Camisi onun hayratlarıdır. 1869-71 yılları arasında yapılmış olan  Pertevniyal Valide Sultan Camisi’nin planını İtalyan mimar Mantai çizmişti. Pertevniyal Sultan, caminin temel atma törenini meydanı görebilen bir evin penceresinden izlemişti. Sultan ayrıca Mevlânâkapı’daki Ebubekir Çelebi Türbes’ini ve Beşiktaş’daki Yahya Efendi Türbesi’ni onarttı. Yaptırdığı eserlerin korunması ve yaşatılması için vakıflar kurdu. Tarihçiler, Pertevniyal Valide Sultan’ın en büyük eserinin Aksaray’daki okul, cami, türbe ve sebil olduğunu yazarlar.

Pertevniyal Valide Sultan’ın yaptırdığı Pertevniyal Lisesi, 6 Nisan 1872 tarihinde eğitime Mahmudiye Mektebi adıyla başlamıştı. İlk kurulduğunda sübyan (ilkokul) ve rüştiye (ortaokul) olmak üzere iki kısımda eğitim vermekteydi. Sübyan kısmında okuma, Kur’an, Türkçe, tecvit (Kur'an okuma usulü ve ilmi), ilmihal (dini esaslara göre davranış bilgisi), ahlak ve yazı dersleri; Rüştiye kısmında ise Arapça, Farsça, matematik, imla ve inşa (yazı) dersleri verilmekteydi. 1911 Aksaray yangınında okul binası tamamen yandı. Bundan sonra Aksaray’da Sinekli Bakkal Sokağı’ndaki bir konakta eğitim faaliyetlerine devam etti. Pertevniyal Valide Sultan geriye okulun ihtiyaçlarını karşılaması için vakıf gelirleri bırakmıştı. Bu gelirle okul binası bugünkü yerinde 1930 yılında yeniden yapılmaya başlandı. On yedi derslik, dört laboratuarı, spor salonundan oluşan yeni bina Mart 1938’de tamamlanarak hizmete girdi. Okul daha sonra tadilat nedeniyle 1986 yılında Çapa Yüksek Öğretmen Okulu’nun binasına taşındı. Tadilatın 1992 yılında bitirilmesinden sonra tekrar Aksaray’daki binasına geri döndü. Milli Eğitim Bakanlığı’nın çeşitli çalışmalarıyla önce süper lise, sonra 1998 yılında Anadolu lisesi oldu. Bugün de eğitim vermekte olan Pertevniyal Anadolu Lisesi’nden çok sayıda sanatçı, yazar, gazeteci, milletvekili ve bilim adamı yetişmiştir.  

HAKKINDA: İstanbul’un Tarihi ve Camileri (İstanbul Sahaf, 1970), Büyük Larousse Ansiklopedisi (1986), M. T. Houtsma / E.J. Brill’s First Encyclopedia of İslam: 1913-1936 (1987), Ana Britannica Ansiklopedisi (2005).

İLGİLİ BİYOGRAFİLER

Devamını Gör

SPONSORLU İÇERİKLER