Yazar, yayıncı, senarist, yönetmen yardımcısı, yayıncı. 2 Şubat 1950, Çarşamba / Samsun doğumlu. Lise öğrenciliği sırasında yazı, resim, hikâye ve tiyatro çalışmalarına başladı. İÜEF ve Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümündeki öğrenimini bitirmeden bıraktı.
1972’den itibaren İstanbul’da sinema yönetmen yardımcılığı, reklam metni yazarlığı yaptı. Tiyatroyla da ilgilenen Çeviker, Ferhan Şensoy’un yönettiği Bir Delinin Hatıra Defterinde Popriçin’i oynadı, Teneke ve Godot’yu Beklerken’i sahneye koydu ve rol aldı (1969-71). Senaryosunu yazıp yönettiği Türk Canlandırma Sineması 1931-1995 adlı bir belgeseli vardır.
1977’den sonra karikatür üzerine eleştiri ve araştırma yazıları yazmaya başladı. Ankara Büyükşehir Belediyesinde kültür işleri sekreteri olarak çalıştı. 12 Eylül (1980) askeri müdahalesi sonrasında işine son verilince araştırma çalışmalarında yoğunlaştı. Bir süre sonra İstanbul’a yerleşti ve çalışmalarına orada devam etti.
1993 yılında İris Yayıncılık ve Filmcilik şirketini kurdu, mizah, karikatür ve sinema kitapları yanında Gül-Diken ve Posta Kutusu dergilerini çıkardı.
Hikâyeleri ile karikatür üzerine eleştiri ve tanıtım yazıları Cumhuriyet (1975) ve Vatan (1977) gazeteleri ile Diyojen (yayın yönetmeni, 1977), Türkiye Yazıları (1978), Gösteri, Milliyet Sanat (1978), Yarın, Sesimiz, Oluşum, Özgür Toplum (1980), Gül-Diken (1993), Adam Sanat, Adam Öykü vd. dergilerde yayımlandı. Aziz Nesin’in Cumhuriyet Dönemi Türk Mizahı (2001) adlı antolojisini yeni eklerle geliştirip güncelleyerek ikinci basıma hazırladı. Türkiye Yazarlar Sendikası, Edebiyatçılar Derneği, Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı (kurucu) üyesidir.
Turgut Çeviker İçin Ne Dediler?
“Karikatür Üzerine Yazılar’da kütüphane, arşiv, sahaf raflarındaki serüveninin kendisini güncel karikatürden enikonu kopardığını, ister istemez karikatür araştırmacılığına yönelttiğini açıklıyor Turgut. Karikatür sanatının tarihine daldıkça daha derine dalma tutkusuna boyun eğmiş, her buluşu onu daha derine göndermiştir. El yordamıyla ilerliyordu elbette, ama bu yolda kimseden de el alınmaz mıydı? Önceden yapılmış başka araştırmalar, kitaplar, çeviriler, başka araştırmacılar... Doğrusu, kendi göbeğini kendisinin kesmesinden başka yolu yoktu. O da bunu yaptı. Karikatürümüzün eski ustalarının bilgilerinden, belgelerinden, arşivlerden yararlandı elbette. Ama gene de Turgut’un yirmi yıldır süren kan ter içindeki çalışmalarını sevgiyle, daha çok da şaşkınlıkla izledik.” (Semih Gümüş)
KİTAPLARI
ARAŞTIRMA-Derleme:Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü I / Tanzimat ve İstibdat Dönemi: 1867-1908 (1986), Nişan Berberyan / Terakki Edelim Beyler (1986), Ali Fuat Bey: Osmanlı Tokadı (1986), Tanzimat İmzasız Karikatürler Antolojisi (1986), Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü II / Meşrutiyet Dönemi: 1908-1918 (1988), Cemil Cem: Silah ve Meşale (1989), Burun: Abdülhamit Karikatürleri Antolojisi (1988), Halit Naci: Karagöz’ün Gör Dediği (1989), Meşrutiyet İmzasız Karikatürler Antolojisi (1989), Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü III / Kurtuluş Savaşı Dönemi: 1918-1923 (1991), İbret Albümü: 1908 (1991), Ramiz Gökçe: Gir Kapanıyorum (1992), Ahmet Rıfkı: Karşı (1993), Sedat Semavi, Paramparça / Yeni Zenginler / Harp Fakirleri (1993), Su Karikatürleri Albümü (1991), Carigraphia: Turkish Cartoons (1995), Kent Konut ve Yerleşim Üzerine Karikatürler (1995), Türk Canlandırma Sineması: 1931-1995 (1995), Türk Edebiyatında Futbol (2002), Ahmet Kutsi Tecer'e Armağan' (Yay. Haz., 24.11.2017).
Hikâye:Hayal (1994), Posta Hikâyeleri (2004).
Deneme:Karikatür Üzerine Yazılar (1997).
SİNEMA ÇALIŞMALARI:
Senaryosunu Yazıp Yönettiği Belgeseller:
Türk Canlandırma Sineması / 1931-1995 (1995)
Yönetmen Ekibinde Yer Aldığı Sinema Filmleri:
Yaşarken Ölmek (1988)
Uçurum (1986)
İstasyon (1977)
İbo İle Güllüşah (1977)
Gülşah Küçük Anne (1976)
Yarınlar Bizim (1975)
Sınıfta Şenlik Var (1975)
Güllü Geliyor Güllü (1973)
Korkusuz Aşıklar (1972)
KAYNAKÇA: Enis Batur / Turgut Çeviker (Cumhuriyet, 18.1.1988) - Kurşunkalem Portreler (1999, s.26-28), Onat Kutlar / Gündemdeki Sanatçı (1994), Semih Gümüş / Turgut Çeviker’in Dünyası - Tahir Abacı / İki Usta, Bir Düşünür, Üç Kitap (Cumhuriyet Kitap, 8.4.1999), TBE Ansiklopedisi (2001), İhsan Işık / Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007), Gültekin Emre / Turgut Çeviker'den 'Ahmet Kutsi Tecer'e Armağan' (cumhuriyet.com.tr, 24.11.2017), Turgut Çeviker (samsun.ktb.gov.tr, 01.08.2019), Turgut Çeviker (sinematurk.com, 01.08.2019).
Yazar, yayıncı, senarist, yönetmen yardımcısı, yayıncı. 2 Şubat 1950, Çarşamba / Samsun doğumlu. Lise öğrenciliği sırasında yazı, resim, hikâye ve tiyatro çalışmalarına başladı. İÜEF ve Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümündeki öğrenimini bitirmeden bıraktı.
1972’den itibaren İstanbul’da sinema yönetmen yardımcılığı, reklam metni yazarlığı yaptı. Tiyatroyla da ilgilenen Çeviker, Ferhan Şensoy’un yönettiği Bir Delinin Hatıra Defterinde Popriçin’i oynadı, Teneke ve Godot’yu Beklerken’i sahneye koydu ve rol aldı (1969-71). Senaryosunu yazıp yönettiği Türk Canlandırma Sineması 1931-1995 adlı bir belgeseli vardır.
1977’den sonra karikatür üzerine eleştiri ve araştırma yazıları yazmaya başladı. Ankara Büyükşehir Belediyesinde kültür işleri sekreteri olarak çalıştı. 12 Eylül (1980) askeri müdahalesi sonrasında işine son verilince araştırma çalışmalarında yoğunlaştı. Bir süre sonra İstanbul’a yerleşti ve çalışmalarına orada devam etti.
1993 yılında İris Yayıncılık ve Filmcilik şirketini kurdu, mizah, karikatür ve sinema kitapları yanında Gül-Diken ve Posta Kutusu dergilerini çıkardı.
Hikâyeleri ile karikatür üzerine eleştiri ve tanıtım yazıları Cumhuriyet (1975) ve Vatan (1977) gazeteleri ile Diyojen (yayın yönetmeni, 1977), Türkiye Yazıları (1978), Gösteri, Milliyet Sanat (1978), Yarın, Sesimiz, Oluşum, Özgür Toplum (1980), Gül-Diken (1993), Adam Sanat, Adam Öykü vd. dergilerde yayımlandı. Aziz Nesin’in Cumhuriyet Dönemi Türk Mizahı (2001) adlı antolojisini yeni eklerle geliştirip güncelleyerek ikinci basıma hazırladı. Türkiye Yazarlar Sendikası, Edebiyatçılar Derneği, Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı (kurucu) üyesidir.
Turgut Çeviker İçin Ne Dediler?
“Karikatür Üzerine Yazılar’da kütüphane, arşiv, sahaf raflarındaki serüveninin kendisini güncel karikatürden enikonu kopardığını, ister istemez karikatür araştırmacılığına yönelttiğini açıklıyor Turgut. Karikatür sanatının tarihine daldıkça daha derine dalma tutkusuna boyun eğmiş, her buluşu onu daha derine göndermiştir. El yordamıyla ilerliyordu elbette, ama bu yolda kimseden de el alınmaz mıydı? Önceden yapılmış başka araştırmalar, kitaplar, çeviriler, başka araştırmacılar... Doğrusu, kendi göbeğini kendisinin kesmesinden başka yolu yoktu. O da bunu yaptı. Karikatürümüzün eski ustalarının bilgilerinden, belgelerinden, arşivlerden yararlandı elbette. Ama gene de Turgut’un yirmi yıldır süren kan ter içindeki çalışmalarını sevgiyle, daha çok da şaşkınlıkla izledik.” (Semih Gümüş)
KİTAPLARI
ARAŞTIRMA-Derleme:Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü I / Tanzimat ve İstibdat Dönemi: 1867-1908 (1986), Nişan Berberyan / Terakki Edelim Beyler (1986), Ali Fuat Bey: Osmanlı Tokadı (1986), Tanzimat İmzasız Karikatürler Antolojisi (1986), Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü II / Meşrutiyet Dönemi: 1908-1918 (1988), Cemil Cem: Silah ve Meşale (1989), Burun: Abdülhamit Karikatürleri Antolojisi (1988), Halit Naci: Karagöz’ün Gör Dediği (1989), Meşrutiyet İmzasız Karikatürler Antolojisi (1989), Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü III / Kurtuluş Savaşı Dönemi: 1918-1923 (1991), İbret Albümü: 1908 (1991), Ramiz Gökçe: Gir Kapanıyorum (1992), Ahmet Rıfkı: Karşı (1993), Sedat Semavi, Paramparça / Yeni Zenginler / Harp Fakirleri (1993), Su Karikatürleri Albümü (1991), Carigraphia: Turkish Cartoons (1995), Kent Konut ve Yerleşim Üzerine Karikatürler (1995), Türk Canlandırma Sineması: 1931-1995 (1995), Türk Edebiyatında Futbol (2002), Ahmet Kutsi Tecer'e Armağan' (Yay. Haz., 24.11.2017).
Hikâye:Hayal (1994), Posta Hikâyeleri (2004).
Deneme:Karikatür Üzerine Yazılar (1997).
SİNEMA ÇALIŞMALARI:
Senaryosunu Yazıp Yönettiği Belgeseller:
Türk Canlandırma Sineması / 1931-1995 (1995)
Yönetmen Ekibinde Yer Aldığı Sinema Filmleri:
Yaşarken Ölmek (1988)
Uçurum (1986)
İstasyon (1977)
İbo İle Güllüşah (1977)
Gülşah Küçük Anne (1976)
Yarınlar Bizim (1975)
Sınıfta Şenlik Var (1975)
Güllü Geliyor Güllü (1973)
Korkusuz Aşıklar (1972)
KAYNAKÇA: Enis Batur / Turgut Çeviker (Cumhuriyet, 18.1.1988) - Kurşunkalem Portreler (1999, s.26-28), Onat Kutlar / Gündemdeki Sanatçı (1994), Semih Gümüş / Turgut Çeviker’in Dünyası - Tahir Abacı / İki Usta, Bir Düşünür, Üç Kitap (Cumhuriyet Kitap, 8.4.1999), TBE Ansiklopedisi (2001), İhsan Işık / Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007), Gültekin Emre / Turgut Çeviker'den 'Ahmet Kutsi Tecer'e Armağan' (cumhuriyet.com.tr, 24.11.2017), Turgut Çeviker (samsun.ktb.gov.tr, 01.08.2019), Turgut Çeviker (sinematurk.com, 01.08.2019).
