Molla Muhammed Said

İslam âlimi, mutasavvıf. 1926 yılında, Diyarbakır'a bağlı Silvan ilçesinin Taxık (Taşpınar) köyünde dünyaya geldi. Babasının adı Ahmed'dir. Ahmet de Veli'nin oğludur. Soyunun Bitlis'te medfun bulunan Şeyh Hasan Banuki yoluyla Hz. Ebubekir (r.a.)'ya dayandığı söylenir. Doğduğu köye nisbetle Seyday-ı Mele Said-i Taxıkî olarak da bilinir. Kendisi yazdığı eserlerde el-Amedî lakabını kullandı. Henüz küçük yaşta iken babası vefat ettiğinden annesinin himayesinde büyüdü. Köyde imam olmadığı için Hüseyin Keya'nın yanında okudu. O esnada Ferhand köyünde ünlü alim ve mutasavvıflardan Seyda Molla Yahya imam ve müderris idi. Molla Yasin Seyda'nın yanında kitaplarını bitirince Seyda Molla Yahya, yanına birkaç talebe vererek onu Tahık köyüne imam olarak gönderdi. Kürbeyt köyü imamı Siirtli Molla Hamid'den kıraat ve tecvid dersleri aldı. Molla Yasin, Tahık köyünde medrese açınca Molla Muhammed Said de arkadaşlarıyla birlikte bu medreseye devam etti ve M. Abdullah Tümuki'nin yanında Kur'an-ı Kerim'i hatmetti. Daha sonra da M. Yusuf Babiniri ile M. İbrahim Diliti'nin yanında okudu. Seyda M. Yasin daha sonra Silvan’a bağlı Veysıka köyüne oradan da yine Silvan’a bağlı Atşa (Susuz) köyüne taşınınca Molla Muhammed Said de ondan ayrılmayarak yanında okumaya devam etti. II. Dünya savaşı yıllarında kıtlık baş gösterince öğrenciler dağılmak zorunda kaldılar. Bu yüzden Molla Muhammed Said de kendi köyüne zorunda kaldı. 1944'te yağmur yağıp kıtlık sona erince Silvan’a bağlı Ferhand köyünde ikamet eden Seyda M. Yahya'nın yanına giderek, onun yanında şafii fıkhı olan ''el-Envar'' ve farsça ''Gülistan'' adlı kitaplarını okudu.

Bu sırada Seyda Molla Yasin, Diyarbakır'a yakın Hıdılyas köyüne taşınmıştı. Molla Muhammed Said tekrar onun yanına gitti ve burada yaklaşık beş yıl boyunca sıra kitaplarından "Hâşiyeler",  ''Abdulğafur'' ve ''Abdulhakim''e kadar okudu. Oradan da Suriye'ye giderek, Amut'a bağlı köyünde Molla Abdulhalim'in yanında yaklaşık bir yıl kaldı. Burada ''Muhtasar'ül-Maani'' ve ''Şerh'ul-Akâid''i okudu. Daha sonra Türkiye'ye döndü. İki yıl askerlik yaptıktan sonra o yıllarda Silvan'a bağlı Çırık köyüne yerleşen Seyda M. Yasin'in yanına tekrar gitti. Burada da ''el-Bedrü’t-Tâli’ fi Halli Cemi’l-Cevâmi'' ve bir miktar fıkıh okuduktan sonra 1957'de icazetini Seyda Molla Yasin'den aldı.

Molla Muhammed Said, ilim icazetini aldıktan sonra Bismil'e bağlı Karangoz köyüne fahri imam olarak göreve başladı. Genel olarak medrese mezunları bulundukları yerde müderrislik görevini de yaparlardı. Molla Muhammed Sait de bulunduğu yerde imamlık yapmanın yanı sıra medrese açıp öğrencilerine ders vermeye başladı. Burada yaklaşık bir yıl görev yaptıktan sonra Silvan'a bağlı Kürişa köyüne taşındı. Burada 10 yıl (1958-1968) görev yaptıktan sonra da Bismil'e bağlı Fetlajor (Yukarı dolay) köyüne taşınarak burada yaklaşık 12 yıl (1968-1979) kaldı. Burada fahri olarak göreve devam ederken 1975 yılında imam hatip olarak görev aldı ve bundan sonra artık görevine resmi olarak devam etti. Fetlajor (Yukarı dolay) köyünden sonra da Silvan merkezindeki Tekel Camiinde dört yıl (1979-1982), Silvan'a bağlı Çırık köyünde üç yıl (1982-1985), yine Silvan'a bağlı Haydereka köyünde beş yıl (1985-1990), Bismil'e bağlı Hola köyünde altı yıl (1990-1998) imamlık ve müderrislik yaptıktan sonra emekliliğe ayrılıp Diyarbakır'a yerleşti.

Molla Muhammed Said, görev yaptığı her yerde tedrisata devam ederek çok sayıda talebe yetiştirdi. Emekli olduktan sonra Diyarbakır'daki evi de bir medrese işlevini gördü. Evine gelen talebelere ders verdi, ilmi müzakerelerde bulundu. Son yıllarda ise zamanını daha çok çeşitli konularda risale ve kitap yazma ile geçirmektedir.

Molla Muhammed Said, ilk görev yeri olan Karangoz köyünde görev yaptığı esnada 1957 yılının sonbaharında yörenin tanınmış alimlerinden Molla Abdullah Koği'nın kızıyla evlenmişti. Bu evlilikten üç erkek, yedi kız olmak üzere toplam on çocuğu olmuştur. Bir kızı küçük yaşta vefat etmiş, diğer çocukları ise hayattadır.

Molla Muhammed Said, medreselerde uzun süren bir eğitimden geçmiştir. Medrese programında yer alan sıra kitaplarını Diyarbakır bölgesinde ve bir yıl kadar da Suriye'deki medreselerde farklı hocalardan okumuştur. O gün medreselerde yaygın olarak okutulan ilimlerden Arap dili gramerine yönelik Sarf ve nahivin yanı sıra meânî, bedî’ ve beyân gibi belagata dair ilimleri, mantık, vad’, kelâm, fıkıh usulü, Şafii fıkhı, tefsir, hadîs, ferâiz ve siyer ilimlerini de okumuştur.

Doğu medreselerinde uzun yıllardan beridir kabul görmüş ve sıra kitapları denilen bir program uygulanmaktadır. Günümüze kadar ufak bazı değişiklikler yapılmaya çalışılmışsa da bu programın aslı korunmuştur. Medreselerdeki bu program sınıf geçme şeklinde değil de kitabı bitirme ve anlamaya dayalı olduğu için bu kitapların dersle okunması uzun bir zaman almaktadır. Her medrese öğrencisi gibi Molla Muhammed Said'in de medrese tahsili 18 yıl kadar uzun bir zaman sürmüştür.

Molla Muhammed Said, medreseden mezun olduktan sonra tedrisata başlamıştır. Yukarıda zikredilen her yerde aynı zamanda medrese açıp ders de vermiştir. Ders vermeyi devamlı diğer bütün işlerin üstünde tutmuştur. Yeni bir yere görev için gideceği zaman ilk şartı, medrese açmak ve talebelerin iaşesinin karşılanması olmuştur.

Molla Muhammed Said, hocası Seyda Molla Yasin' den icazet aldıktan sonra görev yaptığı yerlerde zamanının tamamını ders vermek ile geçirirdi. Bu uzun zaman zarfında çok sayıda talebe yetiştirdi. Bir kısmı uzun süre devam ederek kendisinden icazet almıştır, bazıları da tahsillerini başka yerlerde tamamlamışlardır.

ESERLERİ:

Delail üs-Selat (Kürtçe manzum, 32 sayfadır), el-Kavl'ül-vesit beyn'el- ifrati ve't- tefrit (Ehl-i sünnet ve diğer mezhepler hakkında), el-Fütuhat'üs-sAmedîyye fi'r-reddi ala Müğaletat'il- Vehhabiyye (Vahhabilik hakkında), Nezahet'ül-Ashab fi's-sünneti ve'l-Kitab amma iftera aleyhim ehl'üz-zeyği ve'lirtiyab (M. Hüseyin'in "Esl'üş- şiati ve üsuluha" adlı eserinin tenkidi, basılmadı), el-Menzumet'ül-Behiyye (Arapça bir manzumedir. 25 beyit), Menhel'ül-Vüdd Fi Beyani Gazveti Bedr'in ve Uhud (manzum, 148 beyit), el-Menzumet'ül-Vafiye bi'r-reddi ala müğaletat'il-vehhabiyye (Vahhabiler hak., manzum, 41 beyit), Esma'u Sadat'is-silsilet'it-tarikat'in-Nakşibendiyye (Arapça manzume 25 beyit), el-Menzumet'ün-nüshiyye (10 beyitlik bir manzume), ed-Dürr'ül-vehhac Nazm-u Fihhriste't-il Minhac (33 beyit), et-Tibyan li mebde-i ve münteha şehri ramazan (Dört mezhebe göre Ramazan ayı).

Molla Muhammed Said, Norşinli Şeyh Muhammed Maşuk'a intisab etmiş, bir süre sonra halifelerinden biri olmuş, Şeyh Muhammed Maşuk 1975 yılında Mekke'de vefat ettikten sonra kendisi de müridlerinden bazılarına icazet vermiştir. Diyarbakır merkezi ve köylerinde halifeleri bulunmaktadır.

KAYNAK: Abdulhamit Yıkılmaz / Molla Muhammed Said El-Amedî (Yıkılmaz) - Hayatı, İlmi Ve Tasavvufi Yönü (e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi - www.e-sarkiyat.com- Sayı: IV, Kasım 2010). Adı geçen yazıdan özetlenmiştir, İhsan Işık / Diyarbakır Ansiklopedisi (2013)– Geçmişten Günümüze Diyarbakırlı İlim Adamları Yazarlar ve Sanatçılar (2014) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (C. 12, 2015).