Mustafa Kemal Atatürk

Mareşal, Cumhurbaşkanı, Asker, Devlet Adamı, Siyasetçi

Ölüm
10 Kasım, 1938
Eğitim
İstanbul Harbiye Mektebi (Kara Harp Okulu)

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı (D.1881, Selanik / Osmanlı İmparatorluğu - Ö. 10 Kasım 1938, İstanbul). Babası, Selanik’te Gümrük Muhafaza Teşkilatı’nda memurluk yapmış olan Ali Rıza Efendi’dir. Annesi Zübeyde Hanım, Orta Anadolu (Karaman)’dan İzmir’e göç eden Yörüklerden, Sarıgöllü Sofuzade Sadullah (Feyzullah) Ağa’nın kızıdır. Dördü küçük yaşlarda ölen altı kardeşten biri olan Mustafa’nın, eğitim sisteminin karışık olduğu o dönemlerde, ne tür bir okula gönderileceği konusundaki tartışmalarda, dindar bir kişi olan Zübeyde Hanım, Mustafa’nın dini eğitim veren mahalle mektebine gitmesi konusunda ısrarcı olmuştu. Ancak kısa bir zaman sonra babası,  Mustafa’yı başka bir okula verdi. Babasını küçük yaşta yitiren Mustafa, ilkokulu Selanik’te Şemsi Efendi Mektebi’nde, ortaöğrenimini Selanik Askerî Rüştiyesi (Ortaokulu) ile Manastır Askeri İdadisi (Lisesi)’nde okudu. Ortaokulda, çok başarılı bulduğu için matematik öğretmeni ona, “olgun” ve “yetkin” anlamlarına gelen Kemal adını verdi. 1899 yılında girdiği İstanbul Harbiye Mektebi’ni 1902’de piyade teğmeni rütbesiyle, Harb Akademisi’ni de 1905 yılında kurmay yüzbaşı olarak bitirdi.

Mustafa Kemal; 1905 yılında Şam’daki 5. Ordu’da, 1907’de Makedonya’daki 3. Ordu’da görevlendirildi. 1907'de merkezi Manastır’da bulunan 3. Ordu Karargâhına atandı ve Selânik’e gitti. Bu sıralarda Rumeli’de büyük faaliyetler gösteren İttihad ve Terakki Cemiyeti, Sultan II. Abdülhamid'i, 1876 Anayasası’nı yeniden yürürlüğe koymaya ve kapatılan Meclis-i Mebusan’ı tekrar toplantıya çağırmaya zorlamaktaydı. İttihad ve Terakki Cemiyeti’nin bu girişimleri adım adım II. Meşrutiyetin ilânına kadar uzandı. Mustafa Kemal, Manastır ve Selanik’te görevli iken 1909’da İstanbul’daki 31 Mart ayaklanmasını (31 Mart Olayı, 13 Nisan 1909) bastıran Hareket Ordusu’nda görev aldı, ayrıca Arnavutluk isyanını bastırma harekâtına katıldı. 1911’de İtalya’nın Trablusgarp’a asker çıkarması üzerine Tobruk’a gönderildi. Tobruk ve Derne’de Türk Kuvvetleri’ni başarı ile yönettikten sonra binbaşı rütbesiyle 1912-13 yıllarındaki Balkan Savaşı’na katılarak Edirne’yi Bulgaristan’dan geri alan kolorduda görevliydi.

1913-15 yıllarında Sofya’da Askeri Ataşe olarak görev yaptı. Birinci Dünya Savaşı (1914-18)’nda, 1915’te, 19. Tümen Komutanı olarak Çanakkale Savaşı’na katıldı. Çanakkale Savaşı’nın 9-10 Ağustos 1915 taarruzlarında bizzat ateş hattında bulunmuş, bu davranışı yanındaki subay ve erler için büyük bir cesaret kaynağı olmuştu. Conkbayırı’nda kalbini hedef alan bir kurşun, cebindeki saate çarpıp geri döndüğünden mutlak bir ölümden kurtuldu. Bu savaşlarda gösterdiği kahramanlık, azim ve yüksek komuta becerisi, kendisine memleket içinde ve dışında büyük bir ün sağladı. Gelibolu’da düşman saldırılarını başarı ile durdurarak “Anafartalar Kahramanı” olarak unvanını kazandı.

Mustafa Kemal, 1916’da Doğu Cephesi’ne Kolordu Komutanı olarak atandı ve generalliğe yükseltildi. Rus saldırılarını durdurarak, Bingöl ve Muş’u düşmandan geri aldı. 1917’de Filistin ve Suriye’deki 7. Ordu Komutanlığı’na atandı. Aynı yıl Veliaht Vahdeddin ile birlikte Almanya’ya gitti. Bu sırada Alman Genel Karargâhı ve Alman savaş cephelerinde incelemeler yaptı. 1918’de yeniden görevlendirildiği Suriye cephesinde 7. Ordu Komutanı iken; Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı’nı yenik bitirenler arasında Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzalayınca İstanbul’a döndü.

Mustafa Kemal İstanbul’a geldikten sonra, ülkeyi düşman işgalinden kurtarmak amacını gizli tutarak, Ordu Müfettişliği görevi ile 19 Mayıs 1919’da arkadaşlarıyla Samsun’a çıktı. Ancak Samsun'da fazla kalmadan Anadolu’nun içlerine geçerek, 22 Haziran 1919’da Amasya Bildirisi’ni yayımladı.

Mustafa Kemal Amasya’dan ayrılıp Sivas üzerinden Erzurum’a geçerken de, Sivas’ta yapılacak Kongreyle ilgili olarak görevlilere gerekli direktifleri verdi. 23 Temmuz 1919’da Erzurum Kongresi toplandı. Erzurum’a gelişinden beş gün sonra, 8-9 Temmuz 1919’da; “sine-i millette bir ferd-i mücahit olarak çalışmak üzere” çok sevdiği askerlik mesleğinden ve görevinden istifa etti. Artık toplumun bir bireyi olarak, milletten kuvvet, kudret ve ilham alarak tarihi görevini sürdürüyordu. Askerlikten istifasından sonra, Erzurumluların isteği üzerine, Vilâyat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Erzurum Şubesi’nin yönetim kurulu başkanlığına getirildi.

Arkasından Sivas’a geçen Mustafa Kemal, 4 Eylül 1919’da Sivas’ta toplanan kongrelerin başkanlığını yaptı. Bu kongrelerde, “Düşman işgaline karşı milletin vatanını savunacağı, bu amaçla geçici bir hükûmetin kurulacağı ve bir millî meclisin toplanacağı, manda ve himayenin kabul edilmeyeceği” kararları alındı.

27 Aralık 1919’da Ankara’ya ulaşan Mustafa Kemal; buradan valiliklere ve kolordu komutanlıklarına talimat vererek, Ankara’da toplanacak fevkalâde yetkilere sahip bir meclise temsilciler seçmelerini istedi. Seçimler hızla yapıldı ve 23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) açıldı. Mustafa Kemal, millet iradesini ve egemenliğini temsil eden bu Meclise ve onun hükümetine de başkan seçildi. Başkanı olduğu TBMM, Osmanlı Hükümeti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan Sevr Antlaşması’nı kabul etmediğini dünyaya duyurdu.

İtilaf Devletleri’nin yardımıyla İzmir’i işgal eden Yunan Kuvvetleri’nin Anadolu içlerine doğru ilerlemesi 1921’de Birinci ve İkinci İnönü savaşlarıyla durduruldu. 23 Ağustos 1921’de yeniden saldıran Yunan Ordusu bozguna uğratılarak, Sakarya Meydan Savaşı kazanıldı. Yirmi iki gün geceli gündüzlü süren bu savaşta Yunan Ordusu ağır kayıplara uğratılmasıyla kazanılan bu zafer nedeniyle TBMM tarafından Mustafa Kemal’e ‘Mareşal’ rütbesi ve ‘Gazi’ unvanı verildi.

Mustafa Kemal Paşa’nın yönettiği Başkomutanlık Meydan Savaşı’nda (30 Ağustos 1922) Türk Ordusu Yunan Ordusu’nun büyük kısmını yok etti. 9 Eylül 1922’de İzmir’e girildi. 11 Ekim 1922’de Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalanmasından sonra, İtilaf Devletleri Anadolu’dan ayrıldılar.

Mustafa Kemal, Kurtuluş Savaşı’nın ardından, ülkeye demokrasi getirmek amacıyla, 9 Eylül 1923’te Halk Fırkası’nı (sonra CHF ve CHP adını aldı) kurdu.  TBMM tarafından 29 Ekim 1923 günü Cumhuriyet ilan edilerek, Mustafa Kemal de Cumhurbaşkanı seçildi. Bu yıllarda, bin yıldan fazla bir zamandır kullanılan Arap alfabesi yürürlükten kaldırılarak, yerine 1927 yılında Latin alfabesi kabul edildi. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’nın etkilerini en aza indirmek ve ülkenin kalkınmasını hızlandırmak amacı ile 1933’te Beş Yıllık Sanayi Planı’nı başlattı. Aynı dönemde dış politikada da önemli adımlar atıldı. Milletler Cemiyeti’ne girilmesi (1932), Balkan Antantı’nın imzalanması (1934), Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ve Sadabat Paktı (1937) gibi girişimler bu dönemdeki önemli gelişmeler arasında yer aldı.

Mustafa Kemal’e, 24.11.1934 günlü, 2587 sayılı yasayla TBMM tarafından Atatürk soyadı verildi ve bu soyadının başkaları tarafından kullanılması yasaklandı. 10 Kasım 1938 tarihinde ölünceye dek arka arkaya dört kez Cumhurbaşkanı seçilen Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’nin bu görevi en uzun süre yürüten cumhurbaşkanı oldu.

Mustafa Kemal Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı dönemini birinci ağızdan aktardığı, Cumhuriyet tarihi açısından önemli bir belge olan “Nutuk”u, 15 - 20 Ekim 1927 tarihlerinde, CHP’nin genel kurulunda okudu. Nutuk, Atatürk’ün Samsun’a çıktığı 19 Mayıs 1919’dan, Cumhuriyet sonrası 1927 dönemine kadarki zaman diliminde olan olayları anlatmaktadır. Son yıllarında, Hatay’ın anavatana katılması için yoğun bir diplomatik çaba sergileyen Atatürk’ün bu doğrultudaki amacı, ölümünden sonra (1939) gerçekleşti.

Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde yeni bir döneme başlayan Türkiye’de, bir taraftan çok partili demokrasiye hazırlık süreci devam ederken, önemli olaylar meydana geldi. İlk muhalefet partilerinin devamına, halktan büyük ilgi görmeleri nedeniyle izin verilmedi; Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1925) kapatıldı, Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) kendini feshetmek zorunda bırakıldı.

Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile medreseler, türbeler ve tekkelerin kapatılarak faaliyetlerinin yasaklanması (1924), Hilafetin kaldırılması (1924), Şapka Kanunu ile milletvekilleri ve devlet memurları başta olmak üzere tüm halka şapka giymenin mecbur edilmesi (1925), Arapça Ezan’ın yasaklanarak Türkçe okutulması (1932), Takrir-i Sükûn Kanunu (Suskunluk Yasası) ile basına etkin bir sansürün getirilmesi (1925), Harf  Devrimi ile Latin alfabesine geçiş (1928), Ayasofya Camii’nin müzeye çevrilmesi (1935) halkın bazı kesimleri tarafından hemen benimsenmedi. Yapılan düzenlemelere muhalefet edenler ve Şeyh Said (1925), Ağrı (1926-1930), Dersim (1937) isyanları ile Menemen (1930) olaylarının failleri, kurulan İstiklal Mahkemelerinde yargılanarak, bir kısmı idam edilmek suretiyle, bir kısmı hapis ve sürgünlerle cezalandırıldı.

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, yakalandığı siroz hastalığından kurtulamayarak, 10 Kasım 1938’de İstanbul Dolmabahçe Sarayı’nda yaşama gözlerini yumdu. Cenazesi Ankara’ya getirilerek, on beş yıl geçici kabrinde saklandı. Ankara’nın Anıttepe semtinde kendisi için yapılan Anıtkabir bitince de, 10 Kasım 1953 tarihinde orada toprağa verildi.

“Bağımsızlık benim karakterimdir” diyen Atatürk’ün savaşımı dünyada pek çok mazlum ülkenin bağımsızlık eylemine örnek oldu. Hayatı bizde ve dünyada birçok edebi esere, araştırmaya, filme ve tiyatro eserine konu edilmiştir.

ESERLERİ:

TELİF: Nutuk (Aslı ve sadeleştirilmiş biçimi Nutuk ya da Söylev adlarıyla tek ya da birkaç cilt olarak, devlet ve özel yayınevlerince bircok kez basıldı. Ayrıca çeşitli dünya dillerine çevrildi), Atatürk’ün Özel Mektupları (Der: Sadi Borak, 1961), Cumali Ordugahı - Süvari Bölük Alay Liva Talim ve Manevraları (Selanik 1325 - 1909), Beşinci Kolordu Erkân-ı Harbiyesi (Selanik 1327-1911), Zabit ve Kumandan ile Hasbihal (1918), Yurttaşlık Bilgisi (Afet İnan’a notlar halinde yazdırmıstır), Atatürk Konuşuyor - Nutuk Öncesi (Der: Mahmut Soydan - Falih Rıfkı Atay), Atatürk’ün Söylev ve Nutukları (3 cilt, 1989).

CEVIRİ: Takımın Muharebe Talimi (General Litzmen’den, Selanik 1324-1908), Bölüğün Muharebe Talimi (General Litzmen’den, İstanbul 1328-1912).

KAYNAKÇA (Başlıcaları): Falih Rıfkı Atay / Çankaya (iki cilt 1961, tek cilt 1969) - Atatürk’ün Hatıraları:1914-1919 (1965), Hilmi Uran / Hatıralarım (1959), Şevket Süreyya Aydemir / Tek Adam (Atatürk’ün hayatı, 3 cilt, 1963-65), İsmet Kür / Anılarıyla Mustafa Kemal Atatürk (1965), İsmet Bozdağ / Atatürk’ün Sofrası (1974) - Atatürk’ün Anıları (1980), Abdurrahman Dilipak / Bir Başka Açıdan Kemalizm (1988), Turgut Özakman / Atatürk, Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet Kronolojisi (1995), Sule Perinçek / Tüm Yapıtlarıyla Atatürk (Cumhuriyet Kitap, 9 Kasım 2000), Kemal Arıburnu / Atatürk’ten Anılar (2010).

ATATÜRK VE İNSANLIK

Atatürk düşüncesinin çeşitli yönleri vardır... Bu düşüncenin bugünkü dünyamızdaki bütün milletleri ilgilendiren duygu ve fikir değerleri üzerinde duracağım.
İlk önce size kısa bir metin, daha doğrusu birkaç cümle okuyayım:
“Milletleri, muahedelerden ziyade hisler bağlar.”
“Bugünkü dünya milletleri aşağı yukarı akraba olmuşlardır ve olmakla meşguldürler. Bu itibarla insan mensup olduğu milletin varlığını ve saadetini düşündüğü kadar bütün cihan milletlerinin huzur ve refahını düşünmeli ve kendi milletinin saadetine ne kadar kıymet veriyorsa bütün dünya milletlerinin saadetine hâdim olmağa elinden geldiği kadar çalışmalıdır...”
“Ben sevdiklerime şunu tavsiye ederim: Milletleri sevk ve idare eden adamlar, tabiî evvelâ ve evvelâ kendi milletinin mevcudiyet ve saadetinin âmili olmak isterler. Fakat aynı zamanda bütün milletler için aynı şeyi istemek lâzımdır.”
İnsanlığın iyilik ve saadeti, huzur ve refahı, insanlığın devamlı bir barış içinde yaşaması için bu kadar heyecan ve imanla dolu olan bu konuşma acaba kimin?
Tabiî anladınız. Bu sözler büyük Atatürk'ün sözleridir. Montrö'den biraz sonra, yani 1937 yılının 17 Martında Atatürk'ün bir konuşma esnasında söylediği bu sözler, o zamanki Avrupa ve dünya meselelerinin gitgide çapraşık bir hal alan manzarası ortasında bambaşka bir değer arz eder.
Bu sözler dünyaya ilân edildiği tarihte Birinci Dünya Harbinden epey uzaklaşılmış, İkinci Dünya Harbine doğru yaklaşılmaktadır. Gerçi yer yer bazı kanlı çatışmalar bir yana, görünürde dünyada barış vardır. Fakat birçok memleketlerde millî hodbinlikler o kadar sert, keskin hatlarla çizilmektedir ki insanlığın ilerisi hakkında ciddî bir murakabeye dalan ruhlar, yaklaşan bir facianın dehşetiyle irkilmekte idiler. Bu bakımdan bedbin olmak gayet tabiî idi. İşte tam böyle bir bedbinlik havasının teneffüs edildiği bir zamanda Atatürk'ün ümit, heyecan ve iman dolu sözleri işitiliyor.
Millî hodbinlikler... Evet, ferdî hodbinlikler gibi millî hodbinlikler de vardır ve fertler gibi milletler de birbirlerinin saadetini kendi saadetleri kadar düşünmekten kaçındıkça, milletler birbirlerini anlamamakta devam ettikçe, sevgi yerine nefret, yardım yerine kin duyguları hâkim oldukça dünyada devamlı bir barış ümidi de artık bir hayalden başka bir şey olamaz. Atatürk bunu şöyle izah ediyor:
“Bütün dünya hâdiseleri bize bunu açıktan açığa ispat eder: En uzakta zannettiğimiz bir hâdisenin bir gün bize temas etmiyeceğini bilmeyiz. Bunun için beşeriyetin hepsini bir vücut ve her milleti bu vücudun bir uzvu addetmek icabeder. Bir vücudun parmağının ucundaki acıdan diğer bütün âza müteessir olur.”
“Dünyanın falan yerinde bir rahatsızlık varsa ‘Bana ne?’ dememeliyiz. Böyle bir rahatsızlık varsa tıpkı kendi aramızda olmuş gibi onunla alâkadar olmalıyız. Hâdise ne kadar uzak olursa olsun, bu esastan şaşmamak lâzımdır. İşte bu düşünüş insanların, milletleri ve hükûmetleri hodbinlikten kurtarır... Hodbinlik şahsî olsun, millî olsun daima fena telâkki edilmelidir...”
Atatürk: “Dünyanın falan yerinde bir rahatsızlık varsa ‘Bana ne?’ dememeliyiz” diyor. Burada gayri ihtiyarî, Roosevelt'i hatırlamamak imkânsızdır. Atatürk'ten dört, beş sene sonra Roosevelt, Amerikan milletine şöyle diyordu: “Komşunuzda bir yangın çıkarsa onu söndürmek için bütün imkânlarınızla koşunuz. Yangının size kadar gelmesini beklemeyiniz” Bu söz, Birleşmiş Milletler Cephesinin kurulması için en büyük bir destek oldu.
Milletler arasında karşılıklı anlaşma, birbirini tanıma ve insanlığın saadeti için el ele vererek çalışma telkinini yapan Atatürk, düşünün, emsalsiz bir zaferin kahramanı, bir millete reva görülen türlü tazyiklere karşı bütün şiddetiyle karşı koyan, arkasında büyük bir millet duran ve başka türlü de konuşmaya hakkı olan bir insandır. Fakat fert ve millet meselelerini emsalsiz bir vuzuhla muhakeme eden, asrının derin temayüllerini ve bütün meselelerini yakından kavrayan bu insan, sözlerinde asla, günün tesirlerine maruz kaldığı için ona göre konuşan bir insan da değildir.
... Atatürk, insan ve fert meselelerinde millet ve millî hâkimiyet düsturunu her türlü düşünceye üstün tutan, fertlere ait bütün hürriyetlerin, ancak millî irade ve istiklâl mefhumu ile birlikte idrak edilebileceğini kabul eden bir insandır. İstiklâl Savaşı bu ana fikir üzerine kurulmuştur.
Böyle olduğu içindir ki Atatürk, kendi milletinin saadeti düşüncesi içinde cihandaki milletlerin saadeti fikrini de savunuyor. Bu insanî düşünüş çerçevesi içinde millî siyaseti bakınız nasıl tarif ediyor:
“Millî siyaset dediğim zaman kastettiğim mâna ve medlûl şudur: Hudud-u milliyemiz dâhilinde, her şeyden evvel kendi kuvvetimize müsteniden muhafaza-i mevcudiyet ederek millet ve memleketin hakikî saadet ve umranına çalışmak. Alelıtlak türlü emeller peşinde milleti işgal ve ızrar etmemek. Medenî cihandan, medenî ve insanî muameleye ve mütekabil dostluğa intizar etmektir.”
Bugün Birleşmiş Milletler Andlaşmasının I. maddesinin 2. fıkrası da hemen hemen aynı şeyleri ifade etmektedir:
“Birleşmiş Milletlerin amaçlarından biri de, eşit haklara ve milletlerin kendi mukadderatlarını kendilerinin tâyin hakkına dayanarak, milletler arasında dostça münasebetleri geliştirmek ve barışı kuvvetlendirmek için diğer elverişli tedbirleri almak.”
İkinci Dünya Harbi ile birlikte insanlığın ve medeniyetin maruz kaldığı büyük tehlikeyi gören ve bugün Birleşmiş Milletler topluluğunu meydana getiren memleketler bu teşkilâtı yaratmayı bir zaruret olarak kabul ettiler. Aralarında müşterek bir anlaşma zemini olmak üzere de yepyeni bir siyasî ve medenî çığır olan İnsan Hakları Sözleşmesi'ni meydana getirdiler.
Esasen pek yakın mazisi olan Birleşmiş Milletler'in kuruluşundaki gaye ve maksatları hepimiz biliyoruz. Bu teşekkülün anayasasında ve İnsan Hakları Sözleşmesi'nde tecelli eden ruh, Atatürk'ün siyasî hayatı boyunca telkin ettiği, savunduğu fikir ve ruhun tamamiyle aynıdır.

Yazar: AHMET KUTSİ TECER

BİR HALK ÖNDERİNİN PORTRESİ

 

Devrimci, Mustafa Kemal Atatürk'ün yaşantısını incelerken, onun portresine vuran halk ışığını gözden kaçırmamalıdır. Anca bu ışıklarladır ki onun yaşantı­sının, savaşlarının, devrimlerinin, ilkelerinin ve felse­fesinin köklerine ve anlamına varılabilir. Bu ışık için­de ona verilecek en güzel ve anlamlı ad halk önderi oluyor. Selanik'te ateşli ve devrimci bir kurmay, Ça­nakkale'de Anafartalar kahramanı bir komutan, bir asker ve birdenbire, Samsun'da ordu müfettişi iken, Anadolu yollarına düşünce ulusun bir bireyi, halktan biri oluyor. Erzurum Kongresi’nden sonra onu sıcak ve çekici halk giysileri içinde görüyoruz, generallik giysisini, bir halk savaşı içinde ve ardında bir başko­mutan olarak giyiyor. Bu giysi içinde bile halkça güç­lü olan bir yanı vardır, biçimci ve gelenekçi bir devle­tin başkomutanı değildir, halk içinden yaratılmış bir devletin başkomutanı değildir, halk içinden yaratılmış bir ulusal savaş ordusunun komutanıdır. Bir savaş ön­deri, bir savaş ustasıdır ve bu savaşın ülküsü halkı tam bir kurtuluşa, tam bir bağımsızlığa kavuşturmaktır. “Milli Mücadele”nin yıldızları ve defneleri parlayan mareşal yakasıyla o, Gazi Mustafa Kemal Paşa, bir kurtuluş savaşına atılmış Türk halkının önderi, alan sa­vaşlarının halk önderidir. Mustafa Kemal doğrudan doğruya halk kaynağından gelmektedir, ana ve baba­sı halktan insanlardır. Kaynağından başlayan bu halk çizgisi onu bütün yaşantısı boyunca izlemektedir. Bu çizgi onun yaşantısında, davranışlarında, devrimlerin­de ve ilkelerinde belirmektedir. Onu 1919 Haziranı'nda Amasya'da karşılayalım. Havza yollarından gelmektedir. Bir genel müfettiş midir? Düşüncelerini ve gücünü biçimci bir devletin otorite kaynaklarına da­yayan yüksek bir askeri memur mudur? Amasya'ya halktan bir adam gibi girer. Amasya 'ya kurtuluş ordu­sunun generali gibi girer. Osmanlı devletinin bütün geleneklerini bırakmıştır, halkın yanını seçmiştir.

Durmadan telgraflar, mektuplar yazıyor; bu telg­rafları ve mektupları inceleyelim, bu telgrafların, mek­tupların havasında bir üçüncü ordu müfettişinin eda­sı, kokusu yoktur, halka dayanmış bir insanın sesi, inancı, sertliği ve kesinliği vardır. Erzurum Kongre­si’nden sonra Üçüncü Ordu Müfettişi bile değildir, bir Osmanlı generali değildir, Anadolu halkının Mustafa Kemal Paşasıdır. Erzurum ile Sıvas arasındaki yolu otomobille geçerken, çoktan halkın içine girmiş, hal­kın önderi olmuştur. Sıvas Kongresi’nden sonra telgrafların, mektupların altında şu kısa, ama anlamlı im­za görünür: Hey'eti Temsiliye adına Mustafa Kemal. Hangi Hey'eti Temsiliye? Bir avuç ülkücünün kurdu­ğu kurtuluş cuntasının başındadır, ama o, bu kurulu, Sıvas Kongresi'nde halka dayamayı bilmiştir. Kendi kendisini seçmemiştir, kendisini seçmişlerdir. Hey'e­ti Temsiliye Başkanlığı'na Sıvas Kongresi'nce, yani Anadolu halkınca seçilmiştir. Gücü ve açıklığı bura­dadır. Halkın ortasında ve arasında açık ve aydınlık bir savaş vermektedir. Bü Hey'eti Temsiliye neyi temsil etmektedir? Bütün bir ulusu, kurtulmaya karar vermiş bir halkı. Kimi dolaklı avcı ceketli, kimi belden kemer­li paltosuyla o şimdi Ankara halkı arasında ulusal sa­vaşın önderidir, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Başkanı'dır. Ulusal savaş ordularının komutanlık kal­pağını, giysilerini ve çizmelerini Sakarya Savaşları’n­da giyer. Ulusal savaş resimlerinden en güzeli onu Sa­karya savaşlarının sonunda Duatepe'de gösterir. Bu bir bozkır sabahıdır. Toprak güz yağmurlarıyla ıslak ve hava serindir. 10-12 Eylül günlerinden biri. Torağın üzerine bir keçe sermişlerdir. Sırtında eski, kaba bir asker pelerini vardır. Halkın pelerini. Onu giymemiş, omuzlarına atmış. Bağdaş kurmuştur. Bacakları ve ayakları kutsal ana topraktadır. Başında Kuvayı Milliye kalpağı vardır. Dürbünü gözlerine tutmuştur. "Sa­karya melhamei kûbrası" dediği, Sakarya Savaşları’nın son anlarını izlemektedir. 13 Eylül'de Sakarya doğu­sunda düşman kalmayacak ve düşman çekilip kaçacak­tır.

Bu resimde, çok dikkatle gözlenince görülen kü­çük, çok küçük bir şey var: Mustafa Kemal'in görü­nen çizmesinin tabanında, burunda ufak bir delik var­dır. Halk o kadar verebilmiştir ve o, başkomutan o ka­darını giyebilmiştir. Biraz sonra, ana vatan toprağı üze­rinde doğrulacak ve çizmesinin altından vatan toprağının ıslak sıcaklığını duyacaktır, ürperecek ve titreyecektir. Toprağının ve halkın yoksulluğunu, bir zafer sabahında ta iliklerinde duymuştur. Bu duyguyu ilke­lerinde ve devrimlerinde işleyecektir. Hep halk önde­ri kalacaktır. O, odaların, sarayların, törenlerin başko­mutanı değildir, kutsal vatan toprağının, çıplak ve ger­çek toprağın askeridir, oradan zaferle birlikte gerçek kurtuluşun sesini de getirecektir. Savaşların üzerine bir uygarlık, bir devrim düzeni kurmasının anlamı bu­dur. Ayaklarından yüreğine değin ana toprağın ve hal­kın sızısını, acısını, çıplaklığını, yoksulluğunu duyuyor. Cumhurbaşkanı olarak görevi nedir? Havza'dan yola, halktan biri, Mustafa Kemal olarak çıkarken gö­revi ne idiyse odur. Erzurum ve Sıvas kongrelerinde halktan biri olarak içtiği gizli andı unutmamıştır: Kur­tuluşun, uyanışın önderi olacaktır. Halkın derin kaynaklarını sezecektir. Ve bu kaynaklardan devrimleri­nin ilkelerini örecektir. Yoksulluğa, geriliğe ve karan­lığa savaş. Törensel bir cumhurbaşkanı olmamıştır. Halk önderi bir Cumhurbaşkanıdır. Büyük ekonomik çelişmeler arasında ortaçağ düzeninden çıkış yolları aramaktadır, halkın kan ve emeğinden doğan devleti halka yöneltmektedir, bir devletçilik önderidir. Yeni­leşme yolunda ortaya halktan biri olarak çıkar, Kasta­monu'da hasır şapkası ile halkı selamlar. Ve Sıvas do­laylarında, karatahta başındadır. Uygarlık savaşının öğretmenidir. Bizler, devrimciler onun bu halkçı çiz­gilerini iyi izlemek zorundayız. Onun halk önderi portresi kurtuluş ve uyanış savaşımızı ışıklarla doldurmak­tadır. Halka ihanet etmemiş bir insandır o. Çıktığı kay­nağı yaşantısı ile izlemiş, halka dayanmış, halk için sa­vaşmış ve yeniden o kaynağa, bütün devrim güçlerini bağrında saklayan halka dönmüştür.

Bu yüzden, Mustafa Kemal Atatürk oradadır, hal­kın içindedir, halktan yana, halk için ve halk uğruna Türk ulusunun devrimci çabalarını yönetmekte, gene de, kuşakların halk önderi olarak kalmaktadır. Musta­fa Kemal Atatürk'ün portresi bu açıdan incelenince, halkın ışığı içinde o, her zaman ve her zaman Türki­ye sorunlarının çözümleyicisi olarak kalmaktadır. Ne­den ki, o halk olmanın, halka önder olmanın sorunla­rını çözmüştür.

 (Devrimcinin Takvimi, Ekim 1997)

Yazar: CEYHUN ATUF KANSU

İNGİLİZLER KAPATTI KEMAL PAŞA AÇTI

İNGİLİZLER KAPATTI KEMAL PAŞA AÇTI

 

TAHA AKYOL

 

PEŞ PEŞE gelen iki gün var ki, Osmanlı saltanatının sonunu ve bağımsız Türkiye'nin başlangıcını temsil eder: İlki 18 Mart 1920'dir, Osmanlı Mebusan Meclisi İngiliz işgali altında çalışamayacağı gerekçesiyle son oturumunu yaparak tatile girdi.

İkincisi 19 Mart 1920, Ankara’da Mustafa Kemal Paşa Büyük Millet Meclisi’nin açılacağını bildiren ve bunun için seçimler yapılmasını isteyen genelgesini yayınladı.

 

 

 Mustafa Kemal Paşa ile telgrafla mülakat

-18 Ekim 1919 günlü Tasvir-i Efkâr gazetesinde Ankara’daki Mustafa Kemal’le yapılan mülakat fotoğraflı olarak yayımlandı.

 

Henüz hiçbir askeri zaferi bulunmayan Milli Kurtuluş Hareketi Sivas Kongresi ile öyle bir siyasi güç haline gelmişti ki, Damat Ferit 31 Eylül 1919’da istifa etmek zorunda kalmıştı... İzleyen olayların akışı şöyle.

 

KUVAYI MİLLİYE

 

- 2 Ekim 1919: Anadolu hareketi ile uzlaşmak gerektiğini gören Vahdettin, vatansever Ali Rıza Paşa’yı sadrazam atadı. Kabine’de Harbiye Nazırı Cemal Paşa, Bahriye Nazırı Salih Paşa gibi Kuvayı Milliye’li isimler vardır. Bu dönemde Kuvayı Milliye son derece güçlendi.

 

- 12 Ocak 1920: Vahdettin’in kapattığı Osmanlı Mebusan Meclisi, yeni seçimlerle açıldı. Seçimleri büyük çoğunlukla Müdafaayı Hukuk cemiyetlerinin adayları kazanmıştı. Osmanlı Meclisi’nde Mustafa Kemal’in en yakın arkadaşı Rauf Bey (Orbay) başkanlığında “Felah-ı Vatan Grubu” kurulmuştu. Artık Osmanlı Meclisi de Milli Mücadele yanlısıdır. İstanbul basınında sansür kalkmıştır, Mustafa Kemal Paşa ile mülakatlar yayınlanmaktadır.

 

- 14 Şubat 1920: Londra’da yapılan İtilaf Devletleri Konferansı’nda İngiltere Başkanı Llyod George Yunan işgali altındaki İzmir’in Yunanistan’a ilhak edilmesini, Yunan toprağı olmasını savundu, bu görüşü kabul gördü. İzleyen günlerde Venizelos, şu sözlerle İtilaf devletlerine teminat verdi: “Mustafa Kemal’in hareketi sırf bir blöftür... 15 gün içinde bir harekâtla mağlup edilir.”

 

 

MUSTAFA Kemal Paşa’nın TBMM’nin kurulacağına dair 19 Mart 1920 tarihli genelgesi.

 

MİSAK-I MİLLİ

 

- 17 Şubat 1920: 28 Ocak’ta kabul edilmiş olan Misak-ı Milli (Milli Yemin) basına, kamuoyuna, bütün dünyaya ilan edildi. Misak’ın taslağını Mustafa Kemal Ankara’dan göndermiş, Mebusan Meclisi’ndeki vatansever Felah-ı Vatan Grubu tarafından oybirliğiyle kabul edilmişti.

 

İSTANBUL’UN İŞGALİ

 

- 3 Mart 1920: Yunan ilerlemesini ve İtilaf devletlerinin baskısını protesto eden Ali Rıza Paşa istifa etti. Yerine kurulacak Salih Paşa hükümeti, Anadolu hareketine zaman kazandırmak için ancak 25 gün dayanabilecekti.

 

- 10 Mart 1920: Gelişen Kuvayı Milliye’den endişeye kapılan İtilaf devletleri, Londra’da “Türkiye’de azınlıklara kötü muamele yapılıyor” gerekçesiyle İstanbul’un işgaline karar verdi. Karar İstanbul’daki ‘Yüksek Komiserler’e bildirildi. İngiliz Tarihçi Arnold Toynbee 1926’da yayınladığı kitabında, bunun yalan olduğunu yazacaktır.

 

- 16 Mart 1920: İstanbul resmen işgal edildi, basına sansür getirildi, bütün devlet dairelerine el konuldu, vatanseverler tutuklanmaya başladı. Akşamüzeri Meclis’i basan İngiliz askerleri Rauf Bey, Kara Vasıf, Numan Usta ve Şeref Bey’i tutukladılar, tutuklamalar devam edecek, tutuklananlar Malta’ya sürülecektir.

 

Mustafa Kemal Paşa Ankara’da “İslam Âlemine Beyanname” yayınladı, işgalin bütün Müslümanların istiklaline tehdit olduğunu bildirdi.

 

- 18 Mart 1920: İngiliz işgalini protesto eden Mebusan Meclisi kendisini tatile soktu. Osmanlı Meclisi fiilen kapanmıştı. Artık İstanbul’da milli iradeyi temsil edecek bir organ yoktur. İngilizler Vahdettin’e 24 Mart’ta Damat Ferit’i tekrar sadrazam olarak tayin ettirecekler, fiilen kapattıkları Meclis’in resmi fesih işlemini de 11 Nisan’da Vahdettin’e yaptıracaklardır.!

 

 

Mustafa Kemal’in gazetesi

- MUSTAFA Kemal Paşa Ankara’ya geldiğinde yaptığı ilk işlerden biri ‘Hakimiyet-i Milliye’ adıyla bir gazete çıkarmak oldu. 10 Ekim 1919 tarihli ilk sayısı yanda görülüyor.

 

ANKARA’DA MİLLET’İN MECLİSİ

 

- 19 Mart 1920: Ankara’da Heyet-i Temsiliye Reisi Mustafa Kemal Paşa, bütün vilayetlere ve Müdafaayı Hukuk cemiyetlerine genelge yayınladı. Bu genelge sadece Milli Kurtuluş tarihimizin değil, anayasa ve demokrasi tarihimizin de en önemli belgelerinden biridir. Şöyle başlar:

 

Madde 1- Ankara’da olağanüstü yetkilere sahip bir Meclis, milletin işlerini yönetmek ve denetlemek üzere toplanacaktır. Yani ‘milleti yönetme’ yetkisi artık İstanbul’un değil, Ankara’nındır. Bu Meclis sadece ‘yasama’ yapmayacak, ‘yönetim’ ve ‘denetim’ de yapacaktır... Yani kuvvetler birliği. Ankara’da açılacak olan Büyük Millet Meclisi ‘millet’in bütün unsurlarını temsil edecektir, tam demokratik ve birleştiricidir. Genelgede bu madde şöyle:

 

Madde 6- Bu Meclis üyeliğine her fırka (parti), zümre ve cemiyet tarafından aday gösterilmesi caiz olduğu gibi, her ferdin de bu mukaddes mücahedeye fiilen katılmak için bağımsız adaylığını istediği mahalde ilana hakkı vardır.

 

TÜRKİYE BÜYÜK MİLET MECLİSİ

 

- 23 Nisan 1920: Meclis, Mustafa Kemal Paşa’nın tercihiyle cuma günü ve o zamana kadar Osmanlı meclislerinde görülmemiş bir İslami törenle açıldı. Hep birlikte Hacıbayram’da cuma namazı kılındı, tekbirlerle Meclis binasına kadar gelindi.

Tarık Zafer Tunaya’nın belirttiği gibi Meclis’te inkılapçılar, Osmanlı reformistleri, sarıklı hocalar, mahalli kıyafetleriyle (Kürt) Beyleri ve Bolşevizme sempati duyan solcular vardır.

 

Kapanan Osmanlı Mebusan Meclisi ile açılan Büyük Millet Meclisi arasında organik devamlılık vardır; Ankara’ya gelen Osmanlı Mebusları artık Büyük Millet Meclisi’nin üyeleridir. Osmanlı Meclisi’nin çıkardığı son kanun vakıflarla ilgilidir, sıradaki Ağnam (Hayvan) Vergisi Kanunu yasalaşmadan kalmıştı.

 

Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin çıkaracağı ilk kanun bu Ağnam Kanunu olacaktır.

 

Meclis’in açılışında ve 24 Nisan’da Mustafa Kemal Paşa’nın yaptığı uzun konuşmada ve izleyen dönemde saltanat ve hilafete sadakat vurgusu kuvvetlidir.

 

Fakat Mustafa Kemal Paşa’nın 24 Nisan konuşmasında şu iki cümle geleceğin işaretidir:

 

“Artık Yüce Meclisinizin üzerinde bir kuvvet mevcut yoktur... Hilafet ve saltanat Yüce Meclisinizin tanzim edeceği kanuni esaslar dairesinde muhterem ve kutlu yerini alacaktır.”

 

Milli Mücadele geliştikçe Cumhuriyet fikri güçlenecek ve Cumhuriyet’i bu Meclis kuracaktır.

 

23 Nisan hepimize kutlu olsun.

KAYNAK: İngilizler kapattı Kemal Paşa açtI (Milliyet, 23.04.2016).

http://sosyal.hurriyet.com.tr/yazar/taha-akyol_329/ingilizler-kapatti-kemal-pasa-acti_40093256

Yazar: TAHA AKYOL

İLGİLİ BİYOGRAFİLER

Devamını Gör