Memet Fuat

Yazar, eleştirmen, çevirmen (D. 16 Şubat 1926, İstanbul - Ö. 19 Aralık 2002, İstanbul). Tam adı Memet Fuat Engin Bengü. Yazılarında Engin Bengü, Mehmet Bengü imzalarını da kullandı. Sinema oyuncusu ve yönetmeni, senarist Vedat Örfi Bengü ile Piraye Hanım’ın oğludur. Piraye Hanım, Vedat Örfi’den ayrıldıktan sonra 1935’te Nâzım Hikmet’le evlenmişti. Memet Fuat, Haydarpaşa Lisesi (1946), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü (1951) mezunudur. Öğrenciliği sırasında Aylık Ansiklopedi’ye maddeler yazdı. Öğretmenlik, çevirmenlik, muhabirlik, inşaatlarda mimar yardımcılığı gibi işlerde çalıştı. Tuna Baltacıoğlu ve Oktay Verel ile birlikte Memleketimizde ve Dünyada Kitaplar adlı bir bibliyografya dergisi (1950-51) çıkardı. 1960’ta kurduğu De Yayınevini yönetti ve aylık edebiyat dergisi Yeni Dergi’yi çıkardı (1964-75). Bir önceki yılın şiir, deneme ve öykülerinden seçmelerin yer aldığı Türk Edebiyatı (on cilt) adlı yıllıkları hazırlayıp yayımladı (1963-72).

Küçük yaşlarından süregelen spor tutkusunu, yaşadığı çevredeki çocukları sporculuğa yönlendirme yolunda değerlendirdi. Bir semt kulübü olan Altınyurt’ta futbol, masa tenisi, voleybol kollarıyla ilgilendi. 1972-80 yılları arasında Voleybol Erkek Millî Takımının antrenörlüğünü yaptı. Ünlü oyuncular yetiştirdi. 1979-82 yılları arasında ise Anadoluhisarı Gençlik ve Spor Akademisinde öğretim görevlisi olarak voleybol dersleri verdi. 1980’den 1983’e kadar Yazko Edebiyat dergisini yönetti. 1981’de Adam Yayınevinin yerli yayınlarının yönetmenliğini üstlendi ve 1987’de emekliye ayrıldı. 1985’te yayımlanmaya başlayan Adam Sanat dergisinin genel yayın yönetmenliği görevini 1999’a kadar sürdürdü.

Memet Fuat’ın ilk yazıları Aylık Ansiklopedi’de yayımlandı. Kısa bir süre öykü yazdı. Şiir, deneme, hikâye ve eleştirileri 1945 yılından itibaren Kitaplar, Yeryüzü, Yeni Ufuklar, Varlık, Yeditepe, Yeni Dergi, Milliyet Sanat, Vatan, Adam Sanat, Politika vd. dergi ve gazetelerde yer aldı. Bir süre Cumhuriyet gazetesinde kültür-sanat ağırlıklı haftalık yazılar yazdı. Yayımcılığında da dergiciliğinde de edebiyata ilişkin klâsik ve çağdaş bilgi aktarımına önem verdi. Çağdaş Amerikan yazarlarından çeviriler yaptı ve De Yayınevinde Faulkner, Joyce gibi yazarların çevirilerini yayımladı. Çağdaş eleştiri yöntem ve ilkelerine dayanan değerlendirmeleriyle Türk eleştirisinin belli başlı adlarından oldu. Edebiyatı daha çok toplumsal işleviyle değerlendirdi, ancak metnin özerkliğine de önem verdi.

Nâzım Hikmet’in 1963’te ölümünden sonra, Piraye Hanım’da bulunan el yazmalarından yararlanarak Saat 21-22 Şiirleri, Dört Hapisaneden, Rubailer, Memleketimden İnsan Manzaraları’nı basıma hazırladı (1965-67). Ayrıca Nâzım Hikmet’in Piraye Hanım’a yazdığı mektupları Piraye’ye Mektuplar adıyla, kendisine yazdığı mektupları Oğlum Canım Evladım Memedim (1968) adıyla yayımladı. Yazılarında ağırlıklı olarak düşünce özgürlüğü, hoşgörü üzerinde duran, çağdaş Türk şiiriyle yakından ilgilenen Memet Fuat, 1969’da, dergilerde çıkan denemeleriyle Ataç Eleştiri Armağanını, 1961’de Düşünceye Saygı adlı kitabının birinci basımıyla Türk Dil Kurumu Deneme-Eleştiri Ödülünü kazandı. Çağdaşımız Makyavel adlı kitabıyla 1992 Sedat Simavi Ödülünü Gülten Akın’la paylaştı. 1995’te kendisine Kültür Bakanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü, 1996’da Edebiyatçılar Derneği Onur Ödülü Altın Madalyası verildi. Kenan Bengü adında bir oğlu, Arda Bengü adlı bir torunu vardır.

“Bu haberin etkisi bende kurşun yarası gibi oldu. Vurulmaları yaşamış olanlar der ki: Kurşun ete saplandığında parçalanma ilk an ayırt edilemez. Yakıcı acısı bedeni ağır ağır örseleyerek yayılır. Memet Ağbi’yi yitirmenin bilincine varmaya başladığımda, yoğun bir zamanın güzelliklerini, iyiliklerini yas tutmadan kaleme almayı isterim. Yazarlığımın ışık aldığı bir deniz feneri gibiydi Memet Fuat benim için. Karanlıkları bitmez diretkenliğiyle kesip uzayan bir aydınlıktı.” (Füruzan)

 “Nesnel Eleştiri-Öznel Eleştiri tarzında bir ayrım yapmayı kendine iş edinmiş bir edebiyat ortamında Memet Fuat öznel eleştirinin piriydi. Gel gör ki karşı kutup gibi duran nesnel eleştiri verdiği dişe dokunur ürünlerin kabule değer bir yer edinmesi bakımından birinci derecede Memet Fuat’ın korumasından yararlandı. Arkasına hiçbir resmi anlayışı almadığı halde bir eleştirmen nasıl olmuştu da birilerini koruma derecesine varan saygınlığa kavuşmuştu? Meraka değer bir şey bu. Tekrarına belki bir daha eremeyeceğiz. Benim açıklamam şudur: Sahtelik ve yutturmacılık karşısında Memet Fuat’ın duruşu öyle katiydi ki işinin erbabı olan her kişi onun yanında rahatlık sağladığını fark ediyor ve hakkından fazlasına konmaya çabalayan uyanıklar da Memet Fuat’ın kimi kime tercih edişinden tedirginlik duyuyorlardı. Dürüstlüğün sahiciliğe, sahiciliğin dürüstlüğe olan borcunu hatırlattığı için saygındı Memet Fuat. Namuslu olup olmamak zenci düşmanı olup olmamaktan daha önemliydi onun için. Bir zenci düşmanı da namuslu olmak koşuluyla diyalogu hak ediyordu.” (İsmet Özel)

“Yaşadığımız bende hayranlık uyandırmıştı. 1956’da yayımlanan ilk kitabım İnsan Tükenmez’de, kitaba adını veren yazıda ‘Edebiyatımızın bugün içinde bulunduğu sıkıntılı, bezgin havadan kurtulması için yazarlarımızın yeni gerçeklere, yeni insanlara doğru açılmaları gerek, diyorum.’dedikten sonra birtakım romancılarımızın, hikâyecilerimizin, şairlerimizin adlarını sayıyor, onların ‘yeni insanlara doğru açılmaları’nı istiyordum. Adını ilk andığım yazar Memet Fuat’tı: ‘Memet Fuat’ın o güzel kitabındaki, Yaşadığımız’daki, tıbbiyeli Bülent yerine, örneğin tıbbiyeli Nihat...’(‘Tıbbiyeli Nihat’, o günlerde hapiste yatan tıbbiyeli Nihat Sargın’dı.) Yaşadığımız için bir eleştiri yazmak istemiştim ama nedense bir türlü yazamamıştım. Yaşadığımız’ın yayımlandığı günlerde Attilâ İlhan’ın Ankara’da yayımlanan Kaynak dergisinde çıkan bir eleştirisini anımsıyorum; aradan yarım yüzyıla yakın zaman geçti, o eleştiriden anımsadığım tek şey Attilâ’nın Yaşadığımız’daki bir genç kızın adına takılmasıydı: Câna. Attilâ, ‘Ne isim!’ diyordu, bense bayılıyordum ‘Câna’ adına.” (Turhan Günay)

ESERLERİ:

ÖYKÜ: Aşk ve Sümüklüböcek (Tuna Baltacıoğlu ile, 1946), Bir Ayrılışın Öyküsü (1998).

ROMAN: Yaşadığımız (1951; yeni yazımı, 1998).

ANI: Gölgede Kalan Yıllar (1997), Tribünden Palavra Anılar (1999), Yazarlığın Eteklerinde (2002).

DENEME-ELEŞTİRİ-İNCELEME: Düşünceye Saygı (1960; gen. 1994), Çağını Görebilmek (1982), Unutulmuş Yazılar (1986), Çağdaşımız Makyavel (1992), Eleştiri Sorumluluğu (1994), İki Yönlü Yozlaşma (1995), Özgünlük Avı (1996), Konuşan Toplum (1996), Dağlarda Yüreğim (1996), Her Yer Tiyatrodur (1997), Sömürüsüz Bir Dünya (1998), Çoğunluğun Gücü (1998), Duyumsanmayan Karanlık (1998), Biçemden Biçeme (1999), Yaşlı Bir Şaire Mektuplar (1999), Aykırılıklar (1999), Din ile Felsefe (2000), Demokrasi Kültürü (2000), Nâzım Hikmet: Yaşamı Ruhsal Yapısı Davaları Tartışmaları Dünya Görüşü Şiirinin Gelişmeleri (2000), İkinci Yeni Tartışması (2000), Kültür Alışverişi (2000), Memet Fuat’ın Nazım Hikmet’i (2000), Nâzım Hikmet Üzerine Yazılar (2001), Yirminci Yüzyılda Yazınımıza El Verenler (2001), Kitap Eleştirileri (2002), Toplum ile İnsan (2002), İncelemeler (2002).

ARAŞTIRMA: Tiyatro Tarihi (1961), Rubailer (1966), Voleybol (1983, Mehmet Bengü adıyla).

BİYOGRAFİ: Yunus Emre (1976), Pir Sultan (1977), Karacaoğlan (1977), Şinasi (1977), Namık Kemal (1999), Tevfik Fikret (1979), Ahmet Haşim (1977), Dadaloğlu (2002).

ANTOLOJİ: Türk Edebiyatı (De yıllıkları, 1963-72, on cilt), İlkokul Çocukları İçin Şiirler (1968), Çağdaş Türk Şiiri Antolojisi (1985, genişletilmiş 14. basım, 1999), Dünya Yazınından Çeviri Şiirler (1992), Dünya Yazınından Seçilmiş Kısa Oyunlar I (1993), Dünya Yazınından Seçilmiş Kısa Oyunlar II (1993), Dünya Yazınından Seçilmiş Kısa Öyküler (1993), Türk Yazınından Seçilmiş Çocuklar İçin Şiirler (1993), Türk Yazınından Seçilmiş Denemeler (1993), Türk Yazınından Seçilmiş Eleştiri Yazıları (1993).

DERLEME: Nâzım ile Piraye (1975), Nâzım Hikmet (1997), Orhan Veli Kanık (1997), Oktay Rifat (1997), Cahit Külebi (1997), Sabri Altınel (1997), Edip Cansever (1997), Cahit Irgat (1998), Nâzım Hikmet: Portreler (2001), ‘A’dan Z’ye Nâzım Hikmet (2002), Nasrettin Hoca Fıkraları (2002).

ÇEVİRİ: Ateş Yakmak (öykü, Jack London’dan, 1953), Kasımpatları (öykü, John Steinbeck’ten, 1953), Kuyudaki Zenci (öykü, Erskine Caldwell’den, 1953), Ölü Albayın Kızları (öykü, Katherine Mansfield’dan, 1953; Yolculuk adıyla 1991), Çimen Yaprakları (şiir, Walt Whitman’dan, 1954), Gece Ağacı (öykü, Truman Capote’tan, 1954), Alın Yazısı (roman, Erskine Caldwell’den, 1954), Morgue Sokağı Cinayeti (öykü, Edgar Allan Poe’dan, 1954), Denizin Değiştirdiği (öykü, Ernest Hemingway’den, 1954), Don Cristobita ile Dona Rosita’nın Acıklı Güldürüsü (oyun, Federico Garcia Lorca’dan, 1960), Yoksul İnsanlar (öykü, William Saroyan’dan, 1961), Çağrılmadan Gelen (oyun, Maurice Maeterlinck’ten, 1961), Kulaktan Kulağa (oyun, Lady Augusta Gregory’den, 1961), Trenton ile Camden’e Mutlu Yolculuk (oyun, Thornton Wilder’dan, 1961), İstiridye ile İnci (oyun, William Saroyan’dan, 1961), Zavallı Aubrey (oyun, George Kelly’den, 1964), Doğum Günü Partisi (oyun, Harold Pinter’dan, tsz.).

KAYNAKÇA: Çetin Yetkin / Siyasal İktidar Sanata Karşı (1970), Atilla Özkırımlı / Türk Edebiyatı Ansiklopedisi (c.3, 1982), TDE Ansiklopedisi (c. 1, s. 396), İhsan Işık / Yazarlar Sözlüğü (1990, 1998) - Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) – Encyclopedia of Turkish Authors (2005), Enis Batur / Çağdaşımız Memet Fuat - Sennur Sezer / Edebiyatımızın Maestrosu Memet Fuat - Mehmet Sarsmaz / Memet Fuat’a Saygıyı Yazmadan ‘Özgünlük Avı’na Çıkmak’ (Cumhuriyet Kitap, 8.11.1997), Turhan Günay / Yaşadığımız ve Dil Kaygısı (Cumhuriyet Kitap, 31.12.1998), Fethi Naci / Memet Fuat’ın “Nâzım Hikmet”i (Cumhuriyet Kitap, 28.9.2000), TBE Ansiklopedisi (c. 2, 2001), Gürcan Arıtürk / Aklın Aydınlığı Memet Fuat (Radikal Kitap, 13.1.2005), İhsan Işık / Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007) - Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 4, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013).