Hacı Civan
19. Yüzyıl halk ozanlarından. Doğum tarihi ve hayatı hakkında pek fazla bilgi sahibi olmadığımız Hacı Civan’ın 1894’te öldüğü tahmin edilmektedir. Diyarbekirli Aşık Hacı Civan’ın çok sayıda mani ve koşma tarzında eserleri bulunmaktadır. Kaynaklara göre, 19. yüzyılın ikinci yarısında Diyarbakır’da düzenlenen “Ali Pınar Panayırı” katılan halk ozanı Hacı Civan, panayırı “Aşıklar Şöleni”ne çevirmektedir. Mehmet Mercan’ın yaptığı değerlendirmeye göre Hacı Civan, 1870’li yıllarda düzenlenen “Ali Pınar Panayırı”nda 70 yaşlarındadır. “Hacı Civan, kendisine ait kahvesinin baş köşesine oturur, uzun çubuğunu tüttürerek, çeşitli yerlerden gelmiş aşıkların atışmalarını dinler, zaman zaman kendisi de eşlik eder, izleyicilere doyumsuz saatler yaşatırdı.”
Ali Emirî Efend'nin verdiği bilgilere göre ozanımız Hacı Civan, "kahvehanelerde muamma, lûgaz tertib eden ve lisan-ı millî üzre söz söyleyen umumî şuaramızın serâmedandandır. Mani, Maya, Koşma tâbir olunan vadilerde tekellüften müberra sâde sözlerinin ekserisi hoş ayendedir. Bir hayli üstad sözlerini nakş-i sahâyifi mefrûzât eylediğinden oldukça üstadane gazelleri câ-be-câ işidilib görülmektedir."
Ali Emiri Efendi, tezkiresinde Aşık Hacı Civan hakkında ayrıca şöyle yazar: “Ali Pınar Panayırı Şehre yarım saat mesafedeki yerde kurulur ve her sene 15 gün kadar sürerdi. Bu süre içinde şehirdeki tüm dükkânlar kapanır, panayır mahşeri bir yer olurdu. Burada etraftan gelen saz şairleri toplanır baş tarafa Hacı Civan geçerdi. Büyük lüleli çubuğunu doldurup içen Hacı Civan atışan aşıkları, dengbejleri dinlerdi. Kendisi de şiirlerini ezbere okurdu. Sohbetinde ve şiirlerinde sık sık ünlü halk ozanlarından Aşık Ömer ve Gevheri’yi anardı”
Haci Civân'ın Emirî tezkiresinde yalnızca bir gazeli mevcuttur. Ayrıca devrin yolsuzluklarını anlatan bir destanı ile h. 1273 (m. 1856 -1857) yılında olan çok şiddetli soğuk ve yağan kar hakkında söylenen başka bir parçası örnek verilmektedir.
HAKKINDA: Şevket Beysanoğlu / Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları (2. bas. 1996, c. 1, s. 364-367), Yurt Ansiklopedisi (c.4, Anadolu Yayıncılık,1982), İhsan Işık / Diyarbakır Ansiklopedisi (2013) – Geçmişten Günümüze Diyarbakırlı İlim Adamları Yazarlar ve Sanatçılar (2014) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (C. 12, 2015).
