Eğitimci, siyasetçi, felsefeci (D. 1859, Lüleburgaz – Ö. 14 Ağustos 1914, Yeşilköy / İstanbul). Babası tüccardan Ali Efendi’dir. Lüleburgaz’da tamamladığı ilk ve ortaöğreniminin ardından İstanbul’a gelerek Mekteb-i Mülkiye (Siyasal Bilgiler Okulu)’nin lise ve yüksek kısmını bitirdi. Bir süre öğretmenlik yaptıktan sonra Yanya (1882), Selanik (1884) ve Halep Maarif (Eğitim) Müdürlüğü ile lise öğretmenliği yaptı. 1891’de Aydın Maarif Müdürü oldu. Aydın’da görev yapmakta iken siyasi nedenlerle iki arkadaşı ile birlikte İsviçre’ye kaçtı. Fakat birkaç ay sonra İsviçre Hükümeti tarafından İstanbul’a iade edildi (1893). Emrullah Efendi’nin müdürlüğün veznesinden aldığı parayla kaçtıkları iddia edildiğinden tutuklandılar. Avrupa’ya birlikte kaçtığı arkadaşlarından Tevfik Nevzat’ın padişah II. Abdülhamit’e yazdığı ve bağışlanmasını isteyen iki şiirden sonra yurda dönmelerine izin verildi. Emrullah Efendi cezalandırılmayıp Meclis-i Maarif üyeliğine getirildi (1900).
Emrullah Efendi 1896-1900 yılları arasında İkdam gazetesinde makaleler kaleme aldı. Hazırlamakta olduğu “Muhitil-Maârif” (Maarif Ansiklopedisi) adlı ansiklopediye yönelik yazılarını da İkdam’da yayımladı. Ancak bu yazılarda, “Ulûm-ı Lisaniyye Muharriri” takma adını kullandı. Batı’nın anlaşılması için felsefi kavramların Türkçeleştirilmesine önem verdi. İslam felsefesinin kavramlarıyla Batı felsefesini ifade etmeye çalıştı. Ülkenin ilk genel ansiklopedisi olan “Muhitil- Maarif”in sadece ilk cildini yayımlayabildi (1902).
1900 yılında Meclis-i Maarif üyeliğine getirilen Emrullah Efendi, 1906’da Konya Hukuk Mektebi’nin ilk müdürü olarak görevlendirildi. İkinci Meşrutiyetin ilanından /1908) sonra Mektebi-i Sultani (Galatasaray Lisesi) müdürlüğüne getirildi, ancak bu görevi sadece on gün sürdü. Ardından Maarif Meclisi İlmi Daire Başkanlığı görevine getirildi. Türkçülük Hareketi’nde örgütlenmenin başlangıcını oluşturan Türk Derneği’nin kurucuları ve yöneticileri arasında bulundu. 16 Aralık 1908’de Kırkkilise (Kırklareli) Mebusu olarak Osmanlı Meclis-i Mebusanı’na girdi.
Meşrutiyet’in ilanından sonra on ay içinde yedi kez Maarif Nazırı değişmiş, ancak hiçbiri görev yapamamıştı. 12 Ocak 1910’da Emrullah Efendi, Maarif Nazırlığı’na getirildi. Aynı yıl Darülfünun (Üniversite) Edebiyat Şubesi’nde ders vermeye başladı. Bakanlığı sırasında yaptığı işler çok eleştirildi, hakkında sık sık istifa dedikodusu çıktı. Sonunda 21 Şubat 1911’de gerçekten istifa ettiyse de aynı yılın Aralık ayında yeniden bu göreve getirildi. 21 Temmuz 1912’de Bakanlar Kurulu’nun istifasına kadar bu görevde kaldı. Divan-ı Harbi Örfi (Sıkıyönetim) tarafından Kasım ayında tutuklanıp Darülfünun olayları nedeniyle sorguya çekildi. 1913 yılında Hikmet-i Nazariye (felsefe) derslerini vermekte olduğu Darülfünun’da Usul-ü Tedris ve Terbiye öğretmenliklerini de üzerine aldı. İlk cildini oluşturduğu ansiklopediyi tamamlamak için uğraştı ama ömrü yetmedi. Daha önce yayımlanmış olan ilk cildi düzeltilerek 1914'te “Yeni Muhitil Maarif” adıyla yayımlandı. 14 Ağustos 1914 günü Yeşilköy’deki evinde yaşamını yitirdi ve Camisi’nin avlusunda toprağa verildi.
İkinci Meşrutiyet döneminde iki kez Maarif Nezareti (Milli Eğitim Bakanlığı) görevine getirilen Emrullah Efendi, yakın geçmiş Türk eğitim hayatının önemli kişilerinden birisidir. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nde de etkindi. Eğitim tarihinde “Tûba Ağacı Nazariyesi” adlı fikir sistemi ile tanındı. Bu düşünce sistemi, Emrullah Efendi’nin ölümünden sonraki yıllarda siyaset ve kültür hayatının önemli tartışma konularından birisi olmuştur. Şaka amacıyla söylediği “Şu mektepler olmasaydı maarifi ne güzel idare ederdim” sözü hâlâ unutulmamıştır.
Emrullah Efendi’ye göre devletin en önemli görevlerinden birisi bilimi korumaktır. Bilim yukarıdan başlar; önce elit bir kadro yetiştirmeli, onlar ilkokul ve ortaokul öğretmenlerini, onlar da çocukları ve gençleri eğitmelidir. Cenneteki tûba ağacının da kökü yukarda olduğu için “Tûba Ağacı Nazariyesi” olarak anılan bu görüş, İttihat ve Terakki Fırkası’nın ideoloğu olan Ziya Gökalp’i de etkilemiş ve partinin eğitim politikasının önemli bir ilkesi olmuştur. Emrullah Efendi’nin görüşlerine katılmayanların başında Türk eğitim tarihinin bir başka önemli kişisi olan devrin Darülmuallim (Öğremen Okulu) Müdürü Mustafa Satı Bey gelir. Satı Bey’e göre, tûba ağacı gibi tepeden kuruluş ve tepeden beslenme Osmanlı’nın sağlıklı bir eğitim sistemi kuramayışının nedenidir. Yüksek öğrenimi güçlendirmek için sadece öğretim elemanlarını değil, öğrencisini de iyi hazırlamalıdır.
Emrullah Efendi’nin bakanlığı sırasında çıkan büyük tartışmalardan birisi dönemin Mekteb-i Sultani Müdürü Tevfik Fikret ile olan tartışmasıdır. 1910 yılı başlarında Emrullah Efendi bir genelge yayınlayarak kasten derslere gelmeyen öğretmenlerin maaşlarından kesinti yapılmasını istemiş, Tevfik Fikret, bu genelgeyi Mekteb-i Sultani’de uygulamayıp istifa etmişti. Yerine Salih Zeki Bey atandı. Atama yazısında “bir şair yerine bir alim” ifadesinin kullanılması, büyük tepki yarattı. Kimi öğretmenler ve öğrenciler okuldan ayrıldılar. Konu, İttihat ve Terakki Fırkası’nda ve Meclis-i Mebusan’da tartışıldı ve basının gündemine oturdu. Emrullah Efendi, bakanlığa bağlı bir okul olan Mekteb-i Sultani’ye bakanlığın genelgelerini uygulamada ayrıcalık tanınamayacağı konusunda ısrarlı oldu ve Tevfik Fikret, kesin olarak okuldan ayrıldı.
Emrullah Efendi’nin Mirat-ı Maarif, Mülkiy, Sırat-ı Müstakim, Yeni Muhitü’l-Maarif, Ümmet, Tanin gibi gazetelerde çoğunluğu eğitim konusunda olmak üzere yazıları yayımlanmıştır.
ESERLERİ:
Muhîtü’l-Maârif (ansiklopedi, 1. cilt, 1902), Yeni Muhîtü’l-Maârif (gen. 2. bas. 1914), Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyetinin Bin Üçyüz Yirmi Yedi Senesi Dördüncü Kongresinde Tanzim Olunan Siyasî Programa Dair İzahnâme (1914).
HAKKINDA: Hilmi Ziya Ülken / Çağdaş Düşünce Tarihi (1966), Mücellidoğlu Ali Çankaya / Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler (c. III, 1968), Dr. Mustafa Ergün / Emrulalh Efendi Hayatı-Görüşleri-Çalışmaları (Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi Cilt XXX. Sayı: 1-2, 1979-1982), Ziya Kazıcı / TDV İslâm Ansiklopedisi (c. 11, 1995), Murat Bardakçı / Maarif Nazırı Emrullah Efendi de Hep Uyurdu Ama Çok Büyük Âlimdi (Hürriyet Gazetesi, 01.05.2005).
