Hayırsever, sarayın harem dairesi kethüdâsı (D. ? – Ö. 1600 ?, İstanbul). Sultan III. Murat’ın annesi Nurbânu Sultan’ın cariyelerinden olup Kethüda Kadın olarak da bilinir. Canfedâ Hatun’un doğum ve ölüm tarihleri hakkında bilgi bulunmamaktadır. Önceleri Eski Saray’da hizmet ettikten sonra, Sultan III. Murat zamanında yetenekleri ve iyi huyu ile ön plana çıkmış, II. Selim’in eşi ve Sultan III. Murat’ın annesi olan Nurbânu Sultan’ın en gözde cariyesi ve sağ kolu durumuna geldi. III. Murat’ın saltanatının başlarında haremde etkili ve birbirine rakip iki taraftan birini Nurbânû ve İsmihan Sultan ile Canfedâ Hatun, ötekini ise tek başına Haseki Safiye Sultan oluşturmaktaydı. Böylece bu dönemde Canfedâ Hatun sarayın dört güçlü kadınından birisi durumundaydı. Harem-i Hümâyun kethüdâsı mevkiine geldikten sonra da bütün haseki ve câriyelerin sorumlusu ve yöneticisi oldu.
Nurbânu Sultan, ölümü sırasında oğlu III. Murat’a, kendisinden sonra her bakımdan Canfedâ Hatun’a güvenmesini söylemişti. Böylece Nurbânû Sultan’ın ölümünden sonra nüfuzu daha da artan Canfedâ Hatun kısa sürede Vâlide Safiye Sultan’ın da güvenini kazandı. Nüfuzunun en yüksekte olduğu bir dönemde onu rahatsız eden ve eleştirilmesine sebep olan konuların başında, kardeşi Deli (Divane) İbrâhim Paşa’nın başarısız icraatı gelmekteydi. O sırada Diyarbekir Beylerbeyi olarak görev yapan İbrâhim Paşa, kötü yönetimi yüzünden halkın şikâyetiyle görevinden alınmış ve hapsedilmişti. Canfedâ Hatun ise kardeşini takibe uğradığı dönemlerde yalnız bırakmamış, onun temize çıkması ve yeniden görevine iadesi için nüfuzunu kullanmaktan çekinmemişti. Nitekim bütün başarısızlığına karşın Paşa, kardeşinin girişimleri ve III. Murat’a sunduğu değerli hediyeler sayesinde görevine dönmüştü.
Canfedâ Hatun’un bundan başka birçok önemli olayda da etkili olduğu bilinmektedir. 26 Ocak 1593 tarihinde Yeniçeri ile Sipahiye masar (yılın ilk üç aylığı) ulufesinin dağıtılması sırasında paranın yetişmemesi yüzünden sipahilere eksik ödeme yapılması isyana yol açmıştı. İsyancılar, Sadrazam Siyavuş Paşa ve Başdefterdar Emîr Paşa ile birlikte harem kethüdâsı Canfedâ Hatun’un da kendilerine teslim edilmesini istemişler, ancak uzun mücadelelerden sonra padişah ve saray halkının sert tutumu ile olay yatıştırılmıştı.
III. Murat’ın ölümünde (1595) geleneğe uygun olarak Vâlide Sultan dışındaki harem halkı Eski Saray’a nakledilirken artık yaşlanan ve nüfuzu azalan Canfedâ Hatun da Eski Saray’a gitmiştir. Hayatının bundan sonraki döneminde orada oturan kızların gelin edilmesiyle uğraşan Canfedâ Hatun’a III. Mehmet döneminde100 akçe ulûfe ile yılda dört “kat” ve daha başka tahsisatlarda bulunmuştu. Cömertliğiyle tanınan Canfedâ Hatun’un bir ara para sıkıntısı çektiğini haber alan padişah ulûfesini 200 akçeye, yıllık tahsisatını da sekiz “kat”a çıkarmıştı.
Canfedâ Hatun’un İstanbul ve çevresinde çeşitli hayır eserleri bulunmaktadır. İstanbul Karagümrük (Gümrükhane) semtinde Çukurbostan yakınında harap durumdaki bir mescidi ihya ederek cami durumuna getirmiş, ayrıca Saraçhane yakınında bir sebil yaptırmış, karşısındaki bir mescidi de tamir ettirmişti. “Sâhib-i sebil ruhuna içip de Fâtiha” (1594) mısraı ile tarih düşürülen bu sebil ve mescid için 2 milyon akçe sarfettiği kaydedilmektedir. Sebilin açılışında 180 kıymetli serâser, atlas ve kemhâ dağıtılmıştır. Canfedâ Hatun’un Beykoz Akbaba’da ve başka yerlerde de çeşitli hayır işleri vardır.
Dirayetli bir insan olan, aynı zamanda dindarlığı ile de tanınan Canfedâ Hatun, zaman zaman sahip olduğu nüfuz ve iktidardan yararlanmış ve pek çok olayda etkili olmuştu. Nitekim, döneminin bütün devlet ileri gelenlerini çeşitli vesilelerle ağır bir dille eleştiren Gelibolulu Âlî, Canfedâ Hatun’dan büyük bir övgüyle söz etmektedir.
KAYNAKÇA: Ayvansarâyî / Mecmûa-i Teuârth (s. 132), Hadîkatü’l-cevâmi II (s. 150), Tanışık / İstanbul Çeşmeleri I (s. 206-207), Danişmend / Kronoloji III (s. 3, 71, 125, 145), Tahsin Öz / İstanbul Camileri (1962), Reşat Ekrem Koçu / “Canfeda Hatun” (İstanbul Ansiklopedisi VI, 1969), Mehmet İpşirli / Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (cilt: 7, 1992), İhsan Işık / Ünlü Kadınlar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 6, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Fomous People (2013).
