Burhan Cahit Morkaya
Romancı ve gazeteci (D. 1892, İstanbul - Ö. 21 Ocak 1949, İstanbul). İlk ve ortaöğrenimini özel olarak yaptıktan sonra Mercan İdadisi (Lisesi) ve Mülkiye Mektebinden (Siyasal Bilgiler Okulu, 1912) mezun oldu. Gazeteciliğe öğrencilik yıllarında başlayarak Yeni Gazete, Millî Ajans, Servet-i Fünûn, Vatan (1924-25) gazetelerinde çalıştı. Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Millî Ajansında görev aldı. 1918-28 yılları arasında Karagöz gazetesinin yazı işleri müdürlüğünü ve başyazarlığını yaptı. Bu işi, Milliyet’te çıkan bir yazısı yüzünden sona erdi (1928). Aynı yıl çıkardığı Köroğlu gazetesini ölümüne kadar yayımladı. Son Posta gazetesinde de fıkra yazarlığı yaptı. Ayrıca 1936-38 yılları arasında Ayvaz adlı mizahî bir gazete çıkardı. 1946’da DP’den İstanbul Milletvekili seçildi, ancak mazbatası TBMM Genel Kurulunca iptal edildi. Kabri, Zincirlikuyu Asrî Mezarlığındadır.
Konusunu Birinci Dünya Savaşı ve sonrası yıllarının Türkiyesi’nde meydana gelen toplumsal değişmelerden alan popüler romanlarıyla tanındı ve geniş bir okuyucu kitlesi buldu. Tefrika romancılığın önde gelenlerindendir. Aktüel konuları işlediği eserlerinde halk kesimlerine hitap etti. Romanlarının konuları İstanbul’da geçer. Batılı bir hayata imrenen zengin ve sosyete çevrelerinin yaşam tarzını ve bu doğrultudaki insan ilişkilerini anlattı. Sanat kaygısı gütmedi. En önemli amacı halk tarafından okunmak ve böylece Cumhuriyet’ten sonra toplum hayatında ortaya çıkan değişmelerden halkı haberdar etmekti. Romanları kırka yakındır. Türk basın hayatında, doğrudan halkla ilişki kuran ve halka seslenen siyasi gazete türünün ilk başarılı örneğini ortaya koydu.
“Bazı romanlarında işlediği konular itibariyle târihe de ışık tutmuş olan Burhan Câhit, Cumhuriyet’le başlayan değişim sürecini savunmak ve tanıtmak gibi bir misyonu yerine getirerek yeni Türkiye’nin batı ile bütünleşme gayretlerinde çok önemli rol oynayan yazarlardan biridir. En azından kendi gayesine ve yazarlık anlayışına uygun olarak gazeteciliği ve edebiyatı devrinin aynası yapmaya çalışmış, bunda da önemli ölçüde başarılı olmuştur.” (Mustafa Özbalcı)
“Romanın giriş kısmında kendini realist bir yazar olarak konumlandıran ve eserinin edebî bir değer taşımadığını açıkça söyleyen Burhan Cahit ‘aile hayatımızın son yıllarda geçirdiği İnkılabı’n farkında olduğunu ve kitabı belli bir amaç için yazdığını belirtir: Batıdaki ilerlemelerle Doğudaki geleneklerin duygulara değil akla dayalı bir karşılaştırmasını yaparak elde ettiği sonucu okurlarına sunmak. Morkaya, amacı kadar okur kitlesinin de farkında olan nadir şanslı yazarlardan biridir: Söz konusu giriş kısmı özellikle ‘yetişen gençliğe’ hitaben yazılmıştır. Böylece Morkaya’nın amacı eğitici bir boyut da kazanır; yazar, dokunulmamış, taze, dolayısıyla eğitilebilir yeni bir nesle seslenmektedir.” (Tülin Kurtarıcı)
ESERLERİ:
ROMAN: Coşkun Gönül (1925), Aşk Bahçesi (1925), Gönül Yuvası (1936), Kızıl Serab (1926), Ayten (1927), Harb Dönüşü (1928), Hizmetçi Buhranı (1928), Komşumuzun Romanı (1929), Aşk Politikası (1930), İzmir’in Romanı (1931), Şeyh Zeynullah (1931), Köy Hekimi (1932), Bir Çatı Altında (1932), Gazi’nin Dört Süvarisi (1932), Yüzbaşı Celal (1933), Düğün Gecesi (1933), Mudanya-Lozan-Ankara (1933), İhtiyat Zabiti (1933), Yalı Çapkını (1933), Gurbet Yolcusu (1934), Kır Çiçeği (1934), Cephe Gerisi (1934), Dünkülerin Romanı (1934), Patron (1935), Patron (1935), Kurşun Yarası (1936), Sevenler Yolu (1937), Nişanlılar (1937), Yaprak Aşısı (1939), Köydeki Dost (1940).
FIKRA-HİKÂYE: Bu Yaştan Sonra (1919), Bizans Akşamları (1922), Hüsam Efendi’nin Kızı (uzun hikâye, 1925), Karagöz’ün Fıkraları (1926).
PİYES: Adam Sarrafı (1929), Gâvur İmam (1933).
TARİH-İNCELEME: Gazi Mustafa Kemal (1930), Mudanya-Lozan-Ankara (1933), O ve İki Cephesi (Atatürk’ün İki Cephesi, 1939).
MASAL: Uzun-Geniş Keskingöz (1930).
KAYNAK: İsmail Habib (Sevük) / Tanzimattanberi I (Edebiyat Tarihi, 1942), İbrahim Alâettin Gövsa / Türk Meşhurları Ansiklopedisi (1946), A. Baydar / “Morkaya, Burhan Cahit” (Aylık Ansiklopedi, c. 5, 1946), Mücellidoğlu Ali Çankaya / Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler (c. III, 1968), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (1983), TDE Ansiklopedisi (c. 6, 1986), Adalet Ergenekon Çil / Cumhuriyetin İlk Yıllarında Toplumsal Değişim ve Burhan Cahit Morkaya (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Yıldız Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1990), Atilla Özkırımlı / Türk Edebiyatı Ansiklopedisi (c. 3, 1990), Şükran Kurdakul / Şairler ve Yazarlar Sözlüğü (gen. 6. bas. 1999), Tülin Kurtarıcı / Modern Millî ve Popüler Bir “Aşk Politikası” (Virgül, Mart 2000), TBE Ansiklopedisi (c. 2, 2001), Mustafa Özbalcı / Büyük Türk Klâsikleri (c. 13, 2002), İhsan Işık / Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2. bas., 2009).
Romancı ve gazeteci (D. 1892, İstanbul - Ö. 21 Ocak 1949, İstanbul). İlk ve ortaöğrenimini özel olarak yaptıktan sonra Mercan İdadisi (Lisesi) ve Mülkiye Mektebinden (Siyasal Bilgiler Okulu, 1912) mezun oldu. Gazeteciliğe öğrencilik yıllarında başlayarak Yeni Gazete, Millî Ajans, Servet-i Fünûn, Vatan (1924-25) gazetelerinde çalıştı. Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Millî Ajansında görev aldı. 1918-28 yılları arasında Karagöz gazetesinin yazı işleri müdürlüğünü ve başyazarlığını yaptı. Bu işi, Milliyet’te çıkan bir yazısı yüzünden sona erdi (1928). Aynı yıl çıkardığı Köroğlu gazetesini ölümüne kadar yayımladı. Son Posta gazetesinde de fıkra yazarlığı yaptı. Ayrıca 1936-38 yılları arasında Ayvaz adlı mizahî bir gazete çıkardı. 1946’da DP’den İstanbul Milletvekili seçildi, ancak mazbatası TBMM Genel Kurulunca iptal edildi. Kabri, Zincirlikuyu Asrî Mezarlığındadır.
Konusunu Birinci Dünya Savaşı ve sonrası yıllarının Türkiyesi’nde meydana gelen toplumsal değişmelerden alan popüler romanlarıyla tanındı ve geniş bir okuyucu kitlesi buldu. Tefrika romancılığın önde gelenlerindendir. Aktüel konuları işlediği eserlerinde halk kesimlerine hitap etti. Romanlarının konuları İstanbul’da geçer. Batılı bir hayata imrenen zengin ve sosyete çevrelerinin yaşam tarzını ve bu doğrultudaki insan ilişkilerini anlattı. Sanat kaygısı gütmedi. En önemli amacı halk tarafından okunmak ve böylece Cumhuriyet’ten sonra toplum hayatında ortaya çıkan değişmelerden halkı haberdar etmekti. Romanları kırka yakındır. Türk basın hayatında, doğrudan halkla ilişki kuran ve halka seslenen siyasi gazete türünün ilk başarılı örneğini ortaya koydu.
“Bazı romanlarında işlediği konular itibariyle târihe de ışık tutmuş olan Burhan Câhit, Cumhuriyet’le başlayan değişim sürecini savunmak ve tanıtmak gibi bir misyonu yerine getirerek yeni Türkiye’nin batı ile bütünleşme gayretlerinde çok önemli rol oynayan yazarlardan biridir. En azından kendi gayesine ve yazarlık anlayışına uygun olarak gazeteciliği ve edebiyatı devrinin aynası yapmaya çalışmış, bunda da önemli ölçüde başarılı olmuştur.” (Mustafa Özbalcı)
“Romanın giriş kısmında kendini realist bir yazar olarak konumlandıran ve eserinin edebî bir değer taşımadığını açıkça söyleyen Burhan Cahit ‘aile hayatımızın son yıllarda geçirdiği İnkılabı’n farkında olduğunu ve kitabı belli bir amaç için yazdığını belirtir: Batıdaki ilerlemelerle Doğudaki geleneklerin duygulara değil akla dayalı bir karşılaştırmasını yaparak elde ettiği sonucu okurlarına sunmak. Morkaya, amacı kadar okur kitlesinin de farkında olan nadir şanslı yazarlardan biridir: Söz konusu giriş kısmı özellikle ‘yetişen gençliğe’ hitaben yazılmıştır. Böylece Morkaya’nın amacı eğitici bir boyut da kazanır; yazar, dokunulmamış, taze, dolayısıyla eğitilebilir yeni bir nesle seslenmektedir.” (Tülin Kurtarıcı)
ESERLERİ:
ROMAN: Coşkun Gönül (1925), Aşk Bahçesi (1925), Gönül Yuvası (1936), Kızıl Serab (1926), Ayten (1927), Harb Dönüşü (1928), Hizmetçi Buhranı (1928), Komşumuzun Romanı (1929), Aşk Politikası (1930), İzmir’in Romanı (1931), Şeyh Zeynullah (1931), Köy Hekimi (1932), Bir Çatı Altında (1932), Gazi’nin Dört Süvarisi (1932), Yüzbaşı Celal (1933), Düğün Gecesi (1933), Mudanya-Lozan-Ankara (1933), İhtiyat Zabiti (1933), Yalı Çapkını (1933), Gurbet Yolcusu (1934), Kır Çiçeği (1934), Cephe Gerisi (1934), Dünkülerin Romanı (1934), Patron (1935), Patron (1935), Kurşun Yarası (1936), Sevenler Yolu (1937), Nişanlılar (1937), Yaprak Aşısı (1939), Köydeki Dost (1940).
FIKRA-HİKÂYE: Bu Yaştan Sonra (1919), Bizans Akşamları (1922), Hüsam Efendi’nin Kızı (uzun hikâye, 1925), Karagöz’ün Fıkraları (1926).
PİYES: Adam Sarrafı (1929), Gâvur İmam (1933).
TARİH-İNCELEME: Gazi Mustafa Kemal (1930), Mudanya-Lozan-Ankara (1933), O ve İki Cephesi (Atatürk’ün İki Cephesi, 1939).
MASAL: Uzun-Geniş Keskingöz (1930).
KAYNAK: İsmail Habib (Sevük) / Tanzimattanberi I (Edebiyat Tarihi, 1942), İbrahim Alâettin Gövsa / Türk Meşhurları Ansiklopedisi (1946), A. Baydar / “Morkaya, Burhan Cahit” (Aylık Ansiklopedi, c. 5, 1946), Mücellidoğlu Ali Çankaya / Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler (c. III, 1968), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (1983), TDE Ansiklopedisi (c. 6, 1986), Adalet Ergenekon Çil / Cumhuriyetin İlk Yıllarında Toplumsal Değişim ve Burhan Cahit Morkaya (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Yıldız Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1990), Atilla Özkırımlı / Türk Edebiyatı Ansiklopedisi (c. 3, 1990), Şükran Kurdakul / Şairler ve Yazarlar Sözlüğü (gen. 6. bas. 1999), Tülin Kurtarıcı / Modern Millî ve Popüler Bir “Aşk Politikası” (Virgül, Mart 2000), TBE Ansiklopedisi (c. 2, 2001), Mustafa Özbalcı / Büyük Türk Klâsikleri (c. 13, 2002), İhsan Işık / Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2. bas., 2009).
