Şair, bilgin ve düşünür. Balasagun’da 1019 yılında doğduğu sanılıyor. İyi bir öğrenim gördü. Çağının geçerli bilimlerinin yanı sıra Arapça ve Farsça öğrenerek yetişti. İslâmiyetten sonraki Türk edebiyatının bilinen ilk eseri Kutadgu Bilig (Kutlu Olma Bilgisi)’i 1069 yılında tamamlayarak, Karahanlılar Devleti’nin başkenti Kaşgar’da Doğu Karahanlı hükümdarı Tavgaç Ulug Bugra Kara Han Ebû Ali Hasan bin Arslan’a sundu. Hakan bu eserinden dolayı onu sarayına Has Hacib (Başmabeynci) olarak tayin etti. Yusuf Has Hâcib bundan sonraki ömrünü devlet hizmetinde geçirdi.
Çağdaşı Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ü Lügati’t-Türk’ü ile birlikte Türk dili ve edebiyatının en önemli kaynaklarından olan Kutadgu Bilig, ahlak, hayat ve devlet konularında didaktik bir eserdir. Mesnevî tarzında yazılmış 6645 beyitlik bir siyasetname olup; Tanrı’ya hamd, peygambere ve dört halifeye övgü ile başlar. Yazar, baharın güzelliklerini betimledikten sonra hükümdarı övgüye geçer. Kitabın adı, anlamı, bilgi, dil ve iyilik konuları hakkında bilgi vermesinin ardından asıl hikâyeye başlar. Hikâye dört kavramı temsil eden dört kişinin karşılıklı konuşmaları üzerine kurulmuştur. Hükümdar Kün Togdı “adâlet”, vezir Ay Toldı “baht”, vezirin oğlu Ögdülmiş “akıl”, vezirin kardeşi Odgurmış “âkıbet” kavramlarını temsil ederler. Bu yönüyle Kutadgu Bilig allegorik bir eser özelliğindedir.
Eserin son bilimsel baskısı Prof. Dr. Reşit Rahmeti Arat tarafından yapıldı (2 cilt, metin ve çeviri, 1947, 1959). Fergana, Mısır ve Viyana’da üç yazma örneği vardır.
“Kutadgu Bilig; ahlâk, ideal, hayat ve devlet konularında didaktik bir eser, genel olarak aruzun faülün faülün faülün faül vezniyle yazılmış, 6500 beyte yakın bir mesnevidir.” (Behçet Necatigil).
“Eser, şâirin intihap etmiş olduğu yarı hikâye ve yarı temsil tarzında, arada hareketi hazırlayıcı ve izah edici monologlar ve canlı tabiat tasvirleri ile süslenmiş olan sahneleri ile, bütün olarak, öyle mükemmel bir üslûp ve mimârî içine yerleştirilmiştir ki, bu malzemeye başka ne gibi bir şekil verilebileceğini düşünmek bile güçtür” (Reşid Rahmeti Arat)
KAYNAKÇA: Z. F. Fındıkoğlu / XI. Asırda Bir Türk Mütefekkiri ve Ahlâkî Düşünceleri (1938), A. Bombacı / Kutadgu Bilig Hakkında Bâzı Mülâhazalar (Fuad Köprülü Armağanı, 1953), Ahmet Caferoğlu / Türk Dili Tarihi II (1964), Saadet Çağatay / Kutadgu Bilig’de Odgurmış’ın Kişiliği (Belleten 1967, 1968), Fuad Köprülü / Türk Edebiyatı Tarihi (1980), Büyük Larousse (C. 20, s. 12648, 1986), Ana Britannica (C. 22, s. 492, 1987), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. bas. 1999), A. Bican Ercilasun / Büyük Türk Klasikleri (c. 1, 2004), İhsan Işık / Ünlü Fikir ve Kültür Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 3, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013).
Fotoğraflar
Şair, bilgin ve düşünür. Balasagun’da 1019 yılında doğduğu sanılıyor. İyi bir öğrenim gördü. Çağının geçerli bilimlerinin yanı sıra Arapça ve Farsça öğrenerek yetişti. İslâmiyetten sonraki Türk edebiyatının bilinen ilk eseri Kutadgu Bilig (Kutlu Olma Bilgisi)’i 1069 yılında tamamlayarak, Karahanlılar Devleti’nin başkenti Kaşgar’da Doğu Karahanlı hükümdarı Tavgaç Ulug Bugra Kara Han Ebû Ali Hasan bin Arslan’a sundu. Hakan bu eserinden dolayı onu sarayına Has Hacib (Başmabeynci) olarak tayin etti. Yusuf Has Hâcib bundan sonraki ömrünü devlet hizmetinde geçirdi.
Çağdaşı Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ü Lügati’t-Türk’ü ile birlikte Türk dili ve edebiyatının en önemli kaynaklarından olan Kutadgu Bilig, ahlak, hayat ve devlet konularında didaktik bir eserdir. Mesnevî tarzında yazılmış 6645 beyitlik bir siyasetname olup; Tanrı’ya hamd, peygambere ve dört halifeye övgü ile başlar. Yazar, baharın güzelliklerini betimledikten sonra hükümdarı övgüye geçer. Kitabın adı, anlamı, bilgi, dil ve iyilik konuları hakkında bilgi vermesinin ardından asıl hikâyeye başlar. Hikâye dört kavramı temsil eden dört kişinin karşılıklı konuşmaları üzerine kurulmuştur. Hükümdar Kün Togdı “adâlet”, vezir Ay Toldı “baht”, vezirin oğlu Ögdülmiş “akıl”, vezirin kardeşi Odgurmış “âkıbet” kavramlarını temsil ederler. Bu yönüyle Kutadgu Bilig allegorik bir eser özelliğindedir.
Eserin son bilimsel baskısı Prof. Dr. Reşit Rahmeti Arat tarafından yapıldı (2 cilt, metin ve çeviri, 1947, 1959). Fergana, Mısır ve Viyana’da üç yazma örneği vardır.
“Kutadgu Bilig; ahlâk, ideal, hayat ve devlet konularında didaktik bir eser, genel olarak aruzun faülün faülün faülün faül vezniyle yazılmış, 6500 beyte yakın bir mesnevidir.” (Behçet Necatigil).
“Eser, şâirin intihap etmiş olduğu yarı hikâye ve yarı temsil tarzında, arada hareketi hazırlayıcı ve izah edici monologlar ve canlı tabiat tasvirleri ile süslenmiş olan sahneleri ile, bütün olarak, öyle mükemmel bir üslûp ve mimârî içine yerleştirilmiştir ki, bu malzemeye başka ne gibi bir şekil verilebileceğini düşünmek bile güçtür” (Reşid Rahmeti Arat)
KAYNAKÇA: Z. F. Fındıkoğlu / XI. Asırda Bir Türk Mütefekkiri ve Ahlâkî Düşünceleri (1938), A. Bombacı / Kutadgu Bilig Hakkında Bâzı Mülâhazalar (Fuad Köprülü Armağanı, 1953), Ahmet Caferoğlu / Türk Dili Tarihi II (1964), Saadet Çağatay / Kutadgu Bilig’de Odgurmış’ın Kişiliği (Belleten 1967, 1968), Fuad Köprülü / Türk Edebiyatı Tarihi (1980), Büyük Larousse (C. 20, s. 12648, 1986), Ana Britannica (C. 22, s. 492, 1987), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. bas. 1999), A. Bican Ercilasun / Büyük Türk Klasikleri (c. 1, 2004), İhsan Işık / Ünlü Fikir ve Kültür Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 3, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013).
