Tarihçi, eğitimci ve ıslahatçı din adamı (D. 1818, Yabıncı köyü / Kazan – Ö. 1889). Tatar Türklerindendir. Altı yaşında iken babasının medresesinde öğrenime başladı. Burada Arapça, Farsça öğrendi, tarihe ilgi duydu. 1838’de yükseköğrenim için Buhara’ya gitti. 1849’a kadar Türkistan’da kaldı. 1843-45 yılları arasında Semerkand’da bulundu ve Kadı Ebû Said’in zengin kütüphanesinden faydalandı. Köyüne dönünce, 1. Mahalle Camiinde imam, hatip ve müderris olarak görev aldı. Buraya bağlı Mercanı Medresesinde öğretmenlik yaptı. 1876’da Rus devletinin yardımı ile açılan Türkolog Radloff’un idaresindeki bir öğretmen okulunda (1876-8) tarih ve din dersleri okuttu. 1880’de hacca gitti ve İstanbul’da Şeyhülislam Ahmet Esad Efendi, Adliye Nazırı tarihçi Cevdet Paşa, Hariciye Nazırı Asım Paşa ile görüştü. Hamidiye (Bayezid) Kütüphanesine bazı eserlerini hediye etti.
1876’da Kazan Arkeoloji Cemiyetine üye seçildi. 1877’de Kazan’da toplanan IV. Arkeoloji Kongresine katıldı. Eserlerinde Çağatay Türkçesiyle yerli Kazan lehçesinden pek çok kelimeyi bir arada kullandı. İdil-Ural Türklerinin tarihini incelemekle millî şuurun gelişmesinde büyük rol oynadı. Buhârâ’da müspet ilimler lehine taassuba karşı savaştı. 18. ve 19. yüzyıllarda Rusya’daki Müslüman Türk dünyasında, sonraları Usûl-i Cedîd (Yeni Usûl) adı altında geliştirilen hareketin önemli bir halkasını oluşturdu.
BAZI ESERLERİ:
Gulâletü’z-Zaman fî Tarih-i Bulgar ve Kazan (1877), Vefiyatü’l-Aslâf ve Tahiyetü’l-Ahlâf (Arapça, 7 cilt, 1883), Müstefâdü’l-Ahbâr fî Ahvâl-i Kazan ve Bulgar (Türkçe, 2 cilt, 1885-1900), Gurfetü’l-Hevakîn li Arefeti’l-Hevakîn (1865), Nazûratü’l-Hakki fî Farzîyati’l-İfşâ-i ve inlem Yagipa’ş-Şafak (1870), Muntahabü’l-Vafiyah (1881).
KAYNAK: Ertuğrul Yaman / Türkiye’deki Türk Dünyası (A.K. Bolaç – A. Esatoğlu ile, 1998), İhsan Işık / Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2. bas. 2009).
