Divan şairi (D. ?, Edirne - Ö. 17 Mart 1509, İstanbul). Asıl adı İsa’dır. Âşık Çelebi’nin belirttiğine göre, Edirne’de bir hanımın kölesiydi. Bu hanımın yardımıyla iyi bir öğrenim gördü. Şiirleri ve hattatlığıyla tanındı. Şöhreti Saray’a ulaşınca, İstanbul’a gitti ve divan kâtipliğine atandı. Fatih Sultan Mehmet’ten sonra yeni padişah II. Bayezid’in de takdirini kazandı ve Bayezid’in büyük oğlu Şehzade Abdullah, Karaman Sancağına gönderilirken onun divan kâtibi oldu. Şehzade Abdullah’ın ölümü üzerine yeniden İstanbul’a (1483) döndü. Kazasker Müeyyetzade Abdurrahman Çelebi’nin himayesine girerek Divan’ını onun adına düzenledi. Manisa Sancağına atanan Şehzade Mahmud’un nişancılığına getirildiyse de bu görevi kısa sürdü. Şehzade ölünce İstanbul’a dönerek Vefa semtindeki evine çekildi ve yeni bir resmî görev almadı.
XV. yüzyılın, Ahmed Paşa’dan sonra en büyük şairi sayılan Necatî’nin önemi, gerek gazel ve gerekse kasidelerinde Türkçe kavramlar, atasözleri ve halk deyimlerinin geniş yer tutmasından dolayıdır. Şeyhî ve Ahmed Paşa, İran şairlerinin etkisinde kalmışken, onun şiirlerinde yerli motiflere ağırlık vermesi, yeni konuları arı ve duru bir dille işlemiş olması her dönemde sevilen, beğenilerek okunan şairler arasına girmesini sağladı. Necatî, bu nedenlerle de Türk divan şiirinin kurucularından sayılır. Alışılmış mazmunların dışına çıkmayı başardığı şiirleriyle kendisinden sonra gelen Baki, Yahya, Neşatî, Nailî, Nedim, Enderunlu Fazıl ve Fuzuli gibi çok sayıda ünlü şairi etkiledi. Örneğin Fuzuli’nin bir gazelindeki ünlü:
“Ne yanar kimse bana ateş-i dilden özge
Ne açar kimse kapım bad-ı sabadan gayri”
biçimindeki beyti, Necatî’nin:
“Beni ağlan beni kim üstüme gelmez ölücek
Bir avuç toprak atan bad-ı sabadan gayri”
beytinin etkisini taşımaktadır. Necati Bey Divanı (1963), Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan tarafından bastırıldı.
KAYNAKÇA: Lâtîfî / Tezkire (1896-7) - Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (haz. Rıdvan Canım, 2000), Bursalı Tâhir / Osmanlı Müellifleri (c. II, s. 435), Ali Nihad Tarlan / Necâtî Beğ Divanı (1963), Fevziye Abdullah Tansel / “Necâtî Bey” (İslâm Ansiklopedisi, c. IX, 1964), Mehmet Çavuşoğlu / Necati Bey Divanı’ın Tahlili (1971), Sehî Bey / Heşt Bihişt-Sehî Beğ Tezkiresi (haz. Günay Kut, 1978), İhsan Işık / Yazarlar Sözlüğü (1990, 1998) - Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) – Encyclopedia of Turkish Authors (2005) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007) – Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 4, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013), Hüseyin Atabaş / Kale ve Bozkır (s. 58, 1994), Büyük Türk Klasikleri (c. 2, 2002).
Hakkında Yazılanlar
Divan şairi (D. ?, Edirne - Ö. 17 Mart 1509, İstanbul). Asıl adı İsa’dır. Âşık Çelebi’nin belirttiğine göre, Edirne’de bir hanımın kölesiydi. Bu hanımın yardımıyla iyi bir öğrenim gördü. Şiirleri ve hattatlığıyla tanındı. Şöhreti Saray’a ulaşınca, İstanbul’a gitti ve divan kâtipliğine atandı. Fatih Sultan Mehmet’ten sonra yeni padişah II. Bayezid’in de takdirini kazandı ve Bayezid’in büyük oğlu Şehzade Abdullah, Karaman Sancağına gönderilirken onun divan kâtibi oldu. Şehzade Abdullah’ın ölümü üzerine yeniden İstanbul’a (1483) döndü. Kazasker Müeyyetzade Abdurrahman Çelebi’nin himayesine girerek Divan’ını onun adına düzenledi. Manisa Sancağına atanan Şehzade Mahmud’un nişancılığına getirildiyse de bu görevi kısa sürdü. Şehzade ölünce İstanbul’a dönerek Vefa semtindeki evine çekildi ve yeni bir resmî görev almadı.
XV. yüzyılın, Ahmed Paşa’dan sonra en büyük şairi sayılan Necatî’nin önemi, gerek gazel ve gerekse kasidelerinde Türkçe kavramlar, atasözleri ve halk deyimlerinin geniş yer tutmasından dolayıdır. Şeyhî ve Ahmed Paşa, İran şairlerinin etkisinde kalmışken, onun şiirlerinde yerli motiflere ağırlık vermesi, yeni konuları arı ve duru bir dille işlemiş olması her dönemde sevilen, beğenilerek okunan şairler arasına girmesini sağladı. Necatî, bu nedenlerle de Türk divan şiirinin kurucularından sayılır. Alışılmış mazmunların dışına çıkmayı başardığı şiirleriyle kendisinden sonra gelen Baki, Yahya, Neşatî, Nailî, Nedim, Enderunlu Fazıl ve Fuzuli gibi çok sayıda ünlü şairi etkiledi. Örneğin Fuzuli’nin bir gazelindeki ünlü:
“Ne yanar kimse bana ateş-i dilden özge
Ne açar kimse kapım bad-ı sabadan gayri”
biçimindeki beyti, Necatî’nin:
“Beni ağlan beni kim üstüme gelmez ölücek
Bir avuç toprak atan bad-ı sabadan gayri”
beytinin etkisini taşımaktadır. Necati Bey Divanı (1963), Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan tarafından bastırıldı.
KAYNAKÇA: Lâtîfî / Tezkire (1896-7) - Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (haz. Rıdvan Canım, 2000), Bursalı Tâhir / Osmanlı Müellifleri (c. II, s. 435), Ali Nihad Tarlan / Necâtî Beğ Divanı (1963), Fevziye Abdullah Tansel / “Necâtî Bey” (İslâm Ansiklopedisi, c. IX, 1964), Mehmet Çavuşoğlu / Necati Bey Divanı’ın Tahlili (1971), Sehî Bey / Heşt Bihişt-Sehî Beğ Tezkiresi (haz. Günay Kut, 1978), İhsan Işık / Yazarlar Sözlüğü (1990, 1998) - Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) – Encyclopedia of Turkish Authors (2005) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007) – Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 4, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013), Hüseyin Atabaş / Kale ve Bozkır (s. 58, 1994), Büyük Türk Klasikleri (c. 2, 2002).
