Mahmut Makal

Yazar, Türk köy edebiyatının öncüsü (D. 30 Haziran 1933, Demirciköy / Gülağacı / Aksaray – Ö. 10 Ağustos 2018, Ankara). Demirciköy İlkokulu (1943), Konya İvriz Köy Enstitüsü (1947), Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü (1955) mezunu. Aksaray’ın Nurgöz, Çardak ve Demirci köylerinde öğretmenlik (1947-53), Antakya ve Ankara’da ilköğretim müfettişliği (1955-64), Kültür Bakanlığında danışmanlık (1979-80) yaptı. Yazılarında köyün ekonomik ve sosyal yapısını kötü gösterdiği gerekçesiyle 1949 yılında gözaltına alındı. 1961 yılından itibaren Avrupa’nın çeşitli ülkelerine inceleme, dil öğrenime ve okutmanlık yapmak üzere çeşitli gezileri oldu. Emekliye ayrıldıktan sonra yaşamını Ankara’da sürdürdü. Dil Derneği, Edebiyatçılar Derneği, Türkiye Yazarlar Sendikası üyesidir.

“Toros’un Eteğinde” adlı ilk şiiri Türk’e Doğru (Eskişehir, Temmuz 1945) dergisinde yer aldı. Yazıları ayrıca 1946 yılından itibaren Ülkü, Varlık (1948-2000), Türk Dili, Çağdaş Türk Dili, Türk Dili Dergisi, ABC dergileri ile Cumhuriyet (1950-2000), Vatan, Öncü, Ulus, Yenigün gazetelerinde yayımladı. Öğretmenlik yaptığı bölgelerde gözlemlerini yazıya dökerek Türk edebiyatında toplumcu-gerçekçi ürünlerin ortaya konmasına katkısı oldu. 1976 yılında Değişenler (Bizim Köy, 1975) ile Türk Dil Kurumu Ödülünü aldı. Eserlerinin bir bölümü çeşitli dillere çevrildi.

Köy edebiyatı akımının başlatıcısı Mahmut Makal, 10 Ağustos 2018 günü sabah saatlerinde Ankara’da vefat etti.

 

Mahmut Makal’ın vefatı üzerine eski dostlarından Mevlüt Kaplan üzüntüsünü şöyle paylaştı:

“Biz köyden gelen üç dosttuk.

Yıllarca birlikte aynı konuları yazdık, yaşadık.

Fakir daha önce gitti, şimdi de Mahmut Makal yürüdü yıldızlara.

“Bizim Köy”ün başı sağolsun, ışıklar içinde yatsınlar.”

Hakkında Ne Dediler:

 

“Mahmut Makal tek değildir. Başkasınınkine benzemez bir kişiliği var elbette, o ayrı iş. Yalnız bilelim ki edebiyatımızda bir Mahmut Makal’lar çığırı açılıyor. Onların karşısında biz küçüklüğümüzü anlamalıyız. Yurdu da, yurdumuzla birlikte edebiyatımızı da bugünkü gençler, bu Mahmut Makal’lar kuşağı kurtaracaktır. Gerçeği onlar getiriyor edebiyatımıza. Hepsi de yurda değinir değinmez en güzel dili, en temiz dili buluveriyorlar.” (Nurullah Ataç)

***

 

“Bizim Köy 1950’de bir başyapıttı. 1995’te de bir başyapıt. Anlatılan nesne ya da olayın kendisi sanılacak ölçüde yalın anlatımıyla, sıradanı şiire dönüştüren gözlem gücüyle, yoksulun o soylu ve varla yok arası gülümsemesiyle donanmış genç anlatımcının duyarlı olduğu kadar da nesnel yaklaşımıyla, Bizim Köy yazınımızda bir doruktur...” (Prof. Tahsin Yücel)

 

***

 

“Ciddi görünüşü ve ateşli anlatımı, sözündeki doğruluğu ve sakınmazlığı ile Makal, kolayca boyun eğecek kişilere benzemiyor. Doğru bildiğini söylemeye, cehalet ve yoksulluğa karşı savaşına devam ediyor. Durmadan yazıyor, kitapları İngilizce, Rusça, ve Fransızca dillerine çevriliyor.” (Sophie Lannes)

***

 

“Bizim Köy’ün sanatsal yanına gelince, denebilir ki, Makal, gerçekçi Türk yazınının duygusal yaklaşımından eylemci işleve geçişiminde tohumu çatlatmayı başarmış, ardından Talip Apaydınlar, Başaranlar, Fakir Baykurtlar, Dursun Akçamlar...gelmiştir. Yaşar Kemal bir konuşmasında, ‘Ve kendimi Mahmut Makal dışında, romancı olan ilk Türk köylüsü olarak görüyorum.’ diyerek bu gerçeği içtenlikle dile getirir. Yaşar Kemal bu saptamasıyla Makal’ın öykülerine, anlatı gücüne ilgiyi çekiyor. Makal, ancak Çehov gibi öykücülerde görülen alaycı gücüyle, ‘küçük öykü’ dediğimiz türün ustalarından biri sayılmalıdır. Genel kanı, Makal’ın yazdıklarının birer ‘köy notu’, izlenimsel gözlemler olduğu yolundadır. Bu kanıyla, çokları onun Bizim Köy’den sonra yazdıklarını pek önemsememiştir. Kaldı ki, Bizim Köy’ün her parçası küçük bir öyküdür.” (Adnan Binyazar)

***

 

“Köyün içyüzünü olduğu gibi aksettiren bu yazılar köy davasını ele alacak olanlar için bir ayna vazifesi görecek, onları yanlış yollara sapmaktan kurtaracaktır. Bu bakımdan çalışmaların, memleket için çok hayırlı olacaktır. Gerçeği olduğu gibi görerek buna dayanan işler yapılırsa çetin zannedilen sorunları çözmek kolaylaşır. Yazılarında birçok insan için yüzyıllar boyunca meçhul kalmış ve bu nedenden çözülmez bir düğüm sanılan sorunları açık açık arka arkaya dizişin, köylerin kalkınması hesabına iş yapmak isteyenlere büyük kolaylıklar hazırlamaktadır. Bu yazılarda, ayrıca bizim henüz pek alışık olmadığımız bir üslup ve eda şekli vardır ki, köy dilinin ulusal edebiyatımıza mal olması için böyle yazılara pek muhtacız. Onun için bu bakımdan da hizmetin büyüktür.” (İsmail Hakkı Tonguç)

ESERLERİ:

Bizim Köy (1950), Köyümden (1952, Hayal ve Gerçek adıyla, 1957), Memleketin Sahipleri (1954), Kuru Sevda (1957), 17 Nisan (1969), Köye Gidenler (1959), Kalkınma Masalı (1960), Eğitimde Yolumuz Nereye (1960), İplik Pazarı (1964), Kamçı Teslimi (1965), Ötelerin Havası (1965), Yer Altında Bir Anadolu (1968), Bu Ne Biçim Ülke (1968), Zulüm Makinesi (1969), Kokmuş Bir Düzende (1970), Açlık Pınarı (1973), Bizim Köy 1975 (Değişenler, 1976), Karanlığı Zorlayanlar (1976), Köy Enstitüleri ve Ötesi (1979), Bir İşçinin Günlüğünden (1980), Hayal ve Gerçek-Değişenler (1987), Ağlattı (1989), Anımsı Acımsı (1990), Faust’un Dediği (1990), Deli Mehmet’in Türküsü (1993), Bozkırdaki Kıvılcım (1992), Ötelerin Havası (gezi, 1994), Memleketin Sahipleri (1995), Yeraltında Bir Anadolu (gezi, 1995).

KAYNAKÇA: Sophie Lannes (Sante du Monde, Aralık 1966), İhsan Işık / Yazarlar Sözlüğü (1990, 1998) - Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) – Encyclopedia of Turkish Authors (2005) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007) - Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 4, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013), Tahsin Yücel (Cumhuriyet, 5.9.1995), Mehmet Cimi / O Yıllar Dile Gelse (1997), Tansu Bele / Yazarlığının 50. Yılında Bir Köy Enstitülü (Cumhuriyet Kitap, 18.4.1998), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. bas. 1999), İsmail Hakkı Tonguç (Bizim Köy, iç kapak, 2004), “Bizim Köy” için Türk ve Dünya Basınında Neler Dediler? (Damar, Ocak 2004), Alper Sezener / Elli Beşinci Yılında ‘Bizim Köy’ (Cumhuriyet Kitap, 17.2.2005), Köy edebiyatı akımının başlatıcısı Mahmut Makal vefat etti (sozcu.com.tr, 10.08.2018).