Lala Kasım Bey'in doğum tarihi hakkında bilgiye ulaşılamamıştır. 16. yüzyılda, kanuni Sultan Süleyman ve Yavuz Sultan Selim dönemlerinde yaşadığı, Diyarbakır ve Eğil'de hükümran olduğu, vefat ettiğinde Eğil'e bağlı Şerbetin (Kalkan) köyünde toprağa verildiği bilinmektedir.
Kasım Bey El Ekini olarak da bilinen Lala Kasım, Ekiniye emirliğinin ünlü emiri Şah Muhammed el-Ekini'nin oğludur. Babasının ölümünden sonra emir oldu. Komşu olan emirliklerle iyi ilişkiler içine girdi. Akkoyunlu Devleti ile dostluk bağı kurdu. Şah İsmail Diyarbakır'a saldırdığında Kasım Bey Şah'a itaat etmeyerek, İran serdarı olan Han Muhammed'in saldırılarına uğradı. Hükümdarlık merkezi olan Ekini'nin düşmesi üzerine Yavuz Sultan Selim'e iltica etti. Sultan kendisine yardım ederek, ünlü Çaldıran Savaşı'ndan sonra Ekini'yi tekrar ona bıraktı. Bunun üzerine Kasım Bey, Osmanlı Devleti'ne bağlılığını ve sadakatini hep korudu.
Kasım Bey hakkında "Şerefname"de şu bilgiler verilmektedir:
"Kasım Bey bin Şah Muhammed Bey, cesarette, bilimde, edebiyatta, güzel ahlakta ve iyi karakterde tekti; güzel yönetimde halkı idare etmekte ve gönüllerini kazanmakta bir bayraktı. Kürdistan hükümdarları arasında onun bir benzeri yoktu. Akkoyunlu hükümdarlarının saltanatı zamanında, şanı yüceldi ve değeri arttı. O kadar ki, Akkoyunlular kendisini komutan ve çocuklarından birine mürebbi olarak tayin ettiler. Bu yüzden halk arasında Lala Kasım diye tanındı.
Meşhur olaylardan biri şudur: Şah İsmail-i Safevi 913 (1507) yılında Diyarbekir'i istila ettiği zaman Lala Kasım kendisine bağlılığını sunmadı ve boyun eğmedi; tersine ona karşı son derece muhalefet etti. Bu yüzden Han Muhammed Ustaclu büyük bir orduyla üzerine yürüdü ve Eğil Kalesi'ni kendisinden alarak, Kızılbaşların komutanlarından biri olan Mansur Bey'e verdi. Eğil Kalesi yedi yıl onların yönetiminde kaldı. Sonra Lala Kasım, Çaldıran Savaşı'ndan sonra Sultan Selim Han'ın yardımı ve desteğiyle Eğil'i geri aldı ve miras kalmış görevine döndü.
Bir rivayete göre, Lala Kasım Bey, Âmid Kalesi'ni Karahan zamanında ilginç bir siyaset ile Kızılbaşlardan alarak Beylerbeyi Mehmed Paşa'ya verdi; böylece Osmanlılar zamanında günden güne şanı yüceldi ve değeri arttı. Sonra erkek çocuk bırakmayarak Allah'ın rahmetine kavuştu; bu yüzden hükümetinin yönetimi kendi vasiyeti gereğince kardeşinin oğlu Murad Bey'e geçti.".
Şerbetin Hanı'nı ve amcası Kasım Beyin türbesini yaptıran bu Murad Bey'dir. Şerefname'de Murad Bey'in güzel ahlakı övülmüş ve Kasım Bey'den sonra bölgeyi yöneten Murad Bey'in amcası için yaptıkları şöyle anlatılmıştır:
"Amcası Kasım Bey'in türbesi yakınında büyük bir imaret kurdu; onun yanında da bir han ve bir de konak yaptırdı. Orada, gelen gidenlere her gün yemek verirdi. Bu hayır emareti Âmid Şehri'nden yalnız bir günlük mesafede bulunmakta ve Han-ı Şerbetin diye bilinmektedir".
Diyarbakır'daki Lala Bey (Lale Bey) camiini yaptıranın da Lala Kasım Bey olduğu kabul edilmekte, şehir merkezinde adıyla anılan mahalle halk arasında Lale Bey Mahallesi olarak bilinmektedir.
KAYNAK: Şevket Beysanoğlu / Diyarbakır’da Gömülü Meşhur Adamlar (1985, s. 63-64), Mehmet Zeki Bey (c 2, c. 296-297), İhsan Işık / Diyarbakır Ansiklopedisi (2013).
