Eğitimci, yazar (D.1897, Silistre / Bulgaristan - Ö. 1960). Köy Enstitülerinin kurucusudur. İstanbul Öğretmen Okulu (1918) mezunu. Öğretmen Okulunu bitirdiği yıl eğitim için Almanya’ya gönderildi. Yurda dönüşünde çeşitli okullarda resim öğretmenliği yaptı, 1926’da Levazım ve Ders Araçları Müzesi Müdürü oldu. 1930’da Gazi Eğitim Enstitüsü öğretmenliğine atandı ve 1933’te Resim-İş Bölümünü kurdu. 3 Ağustos 1935’te İlköğretim Genel Müdürlüğüne vekâleten, 1940 yılında asaleten atandı ve bu görevini 1948 yılına kadar sürdürdü. Bu dönemde ve Hasan Âli Yücel’in Millî Eğitim Bakanlığı altında Köy Enstitülerini kurdu.
“Kanımızı ve iliklerimizi istiyerek köyün içine akıtmadıkça, kırkbin köyün kenarına münevver insanın mezartaşı dikilmedikçe, bu köyün sırlarını anlıyamayız.” sözleriyle eğitimin önemine olan inancını dile getirdi. Daha sonra MEB Talim ve Terbiye Kurulu üyesi olarak görev yaptı. Demokrat Parti iktidara geçtikten sonra Ankara Atatürk Lisesi resim öğretmenliğine atandı. 1954 yılında bu görevinden emekliye ayrıldı.
“Hakkı Tonguç, hiçbir hayal ve demagojiye kapılmadan, köy davasını ilk defa realist bir gözle ele alan, ona çareler düşünen ve bulan büyük bir millet terbiyecisidir. Kitabının başında: ‘Bir cemiyet için en büyük felâketlerden biri, o cemiyetin fertleri arasında müminsiz putların türemesi, cemiyetin ekseriyetini teşkil eden insanların, iş yapma ve başarabilme kabiliyetlerini ve şahsiyetlerini kaybederek sürüleşmesidir.’ demektedir.
“Evet ‘Canlandırılacak Köy’ün samimî muharririnin dediği gibi, her inkılâba engel olan ve her yeniyi menfaatlerine göre ayarlıyarak müdafaa veya zem eden bu ikiyüzlü, yel değirmeni tabiatlı insanların millet davası saflarına hulûl edebilmek fırsatlarını bulabilmesi bizim için hakikaten büyük bir talihsizliktir.
“Bugün, bu kitabın kenarında duyduğum heyecan ve içimde muharririne karşı yükselen şükran, köyü, menfaatsiz düşünen, hakikî, müsbet dimağların artık gençliğe yol gösterdiğine ve onların meşaleleri altında, hür hayat şarkıları söyliyerek, her sahada sür’atle zafere ulaşılacağına inanabilmek saadetinden ileri geldi.” (Cahit Tanyol)
ESERLERİ:
Elişleri Rehberi (1927, Arap harfleriyle), Mürebbinin Ruhu (1931), Resim-Elişleri ve Sanat Terbiyesi (1932), İş ve Meslek Terbiyesi (1933), Köyde Eğitim (1938), Canlandırılacak Köy (1939, Eğitim Yoluyla Canlandırılacak Köy adıyla, 1947), İlköğretim Kavramı (1947).
KAYNAK: Cahit Tanyol / Aramak (Mart 1940), Bir Eğitim Devrimcisi: İsmail Hakkı Tonguç 2 Cilt (Yaşamı, Öğretisi, Eylemi) (1997), Mehmet Başaran / Ölümünün 38. Yıldönümünde İ. Hakkı Tonguç (Cumhuriyet Kitap, 9.7.1998), Mehmet Başaran / Dağ Başlarında Dimdik Durur Meşeler (Türk Dili Dergisi, Mayıs - Haziran 2003), İhsan Işık / Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2. bas., 2009).
