Fıkra ustası, bürokrat (D. ?, İrincil köyü / Diyarbakır - Ö. 1633). 1. Sultan Ahmed devrinde yaşadı. Saray musahiplerindendi. Adı, kişiliği, yaşadığı devir tartışmalıdır. Süreyya Beye göre adı Mehmed veya Mustafa olup 4. Murad zamanında (1623-1640) yaşayan Divan-ı Hümâyun emektarlarındandı. Mezarı Sultanahmet’te Firuzağa Camii haziresindeydi. Nâimâ Tarihi’nde 1626’da İran’a elçi olarak gönderilen İbrahim Çavuş’la birlikte giden Selâm Çavuşu Mustafa’nın İncili Çavuş olduğu yazılmıştır. Ahmed Rıfat’a göre de Şah Abbas’a elçi olarak gönderildi.
Adının Mustafa Muhammed olduğu belirtilen bu zatın Kanunî devrinde (1520-1566) yaşayan Firuz Ağa olduğunu ileri sürenler de vardır. Sivaslı olduğu, padişahın serpuşuna taktığı inciden dolayı bu sanı aldığı, Diyarbakır’ın İngi köyünden olduğu da söylentiler arasındadır. Abdülbaki Gölpınarlı, Türk Ansiklopedisi’ne yazdığı İncili Çavuş maddesinde, devrin şeyhülislâmına yazılmış biri Türkçe, diğeri Arapça iki risalesi bulunduğu yazılmış olup, bunlardan sanının İncili olduğu anlaşılmaktadır. Padişah musahibi olduğu için fıkralarından çoğu saray hayatıyla ilgilidir. Saray ve çevresini alaya alan, gülünçleştiren fıkraları ile halkın bu çevre hakkındaki duygu ve düşüncelerini dile getirdi. İyi bir eğitim gördüğü, Arapça ve Farsçayı çok iyi bildiği, nükteli konuşan, gerektiğinde dinleyenleri kahkahalara boğan olgun bir siyaset ve devlet adamı olduğu anlaşılmaktadır.
Son yıllarda İncili çavuş'un Diyarbakırlı olduğunu kanıtlayan yeni bilgi ve belgeler ortaya çıkmaya başlamıştır. Bu bilgilere göre İncili Çavuş'un doğduğu yer kabul edilen İrincin köyü Diyarbakır merkez Tilalo köyünün batısına, Polis kolejinin kuzeyine Silvan yolunun soluna inşa edilmiştir. Arazisi 1970’de istimlak edilerek Dicle üniversite kampusüne dahil edildi. Bu köy İncili Çavuş’un köyüdür, asıl adı Mustafa’dır.
SEÇİLMİŞ KAYNAKÇA: Osman Rasih / Letâif Paketi (1924), İncili Çavuş (1929), Süleyman Tevfîk Özzorluoğlu / İncili Çavuş’un En Güzel Latifeleri (1939), Daniş Remzi Korok / İncili Çavuş Latifeleri (1940), N. Sanerk / İncili Çavuş’un En Güzel Fıkra ve Hikâyeleri (1943), İncili Çavuş (1944), İbrahim Hakkı Konyalı / İncili Çavuş ve Fıkraları (Tarih Hazinesi, sayı: 2, Aralık 1950, s. 76-77), İncili Çavuş ve Resimli Hikâyeleri (1964), Necdet Rüştü Efe / Türk Nüktecileri (tsz.), M. Âdil Özder / İncili Çavuş Kimdir Nerelidir? (Yeşil Artvin, sayı: 7, Mart 1974) - Türk Halkbiliminde İncili Çavuş (Türk Halk Bilim Araştırmaları Yıllığı, 1977, 1979), Dursun Yıldırım / Türk Edebiyatında Bektaşî Tipine Bağlı Fıkralar (1976, s. 24), Z. Abidin Çiçek / Diyarbakır’ın Fethi Tarihi ve Kültürü (1977, s.126), TDE Ansiklopedisi (c. 4, 1981, s. 391), M. Sabri Koz / En Güzel Bekri Mustafa ve İncili Çavuş Fıkraları (1982), Erdoğan Tokmakçıoğlu / Bütün Fıkralarıyla İncili Çavuş (1923), Ekrem Uyar / İncili Çavuş Fıkraları (1985), Ayhan Yalçın / İncili Çavuş (1985), Şevket Beysanoğlu / İncili Çavuş’un Hayatı ve Seçme Fıkraları (1990), TDOE –TDE Ansiklopedisi 5 (2004), İhsan Işık / TEKAA (2006) - Diyarbakır Ansiklopedisi (2013).
