Eğitimci, şair ve düşünür(D. 1811, Fileta / Yanya / Yunanistan - Ö. 1881, Eyüp / İstanbul). Hoca Tahsin Efendi ya da Hoca Hasan Tahsin olarak bilinir. Müderris ve müftü Osman Efendi’nin oğludur. İlk dinî ve edebî bilgilerini babasından aldıktan sonra, medrese eğitimi için İstanbul’a geldi ve burada Vidinli Hoca adıyla tanınan Hoca Mustafa Efendi’inin derslerine katıldı. Medreseyi de İstanbul’da bitirdikten sonra, zamanın yönetimince kurulması düşünülen Darülfünun (İstanbul Üniversitesi)’da, Avrupa tarzı bu yüksek öğrenim kurumunda doğa bilimleri ve matematik dersleri vermek için yetiştirilmek üzere 1857’de Selim Sabit Efendi ile birlikte Paris’e gönderildi. Ayrıca Paris’teki Mekteb-i Osmani’de görev yapacaktı. Pozitif bilimler alanında öğrenim gördükten sonra 1861’de Paris’ten döndü. 1862 yılında Abdülhak Hamit Bey ve ağabeyi Abdülhalik Nasuhi Bey ile birlikte yeniden Paris’e giderek sefaret imamı olarak görev yaptı. Bu sürede materyalist felsefe ile ilgilendi, kuşkucu düşünürler ile görüştü. 1867 ilkbaharında Paris’e gelen Namık Kemal ve Yeni Osmanlılar ile dostluk kurdu. 1868’de eski sadrazamlardan Keçecizade Fuat Paşa, hava değişimi için bulunduğu Nice kentinde yaşamını yitirince onun cenazesini alarak İstanbul’a döndü.
8 Kasım 1869 tarihinde, henüz kuruluş aşamasında olan Darülfünun’a Maarif Nazırı (Eğitim Bakanı) Mehmet Esat Saffet Paşa tarafından müdür (rektör) olarak atandı. Bu süreçte bilimsel toplantılar yaparak, çağdaş bilimleri Türk halkına tanıtmaya çalıştı. Ancak bu toplantılarda tepki alması üzerine, bir yıl sonra görevine son verildi ve ertesi yıl da Darülfünun kapatıldı. Hoca Tahsin, ömrünü Batı bilimlerini Osmanlı halkına tanıtacak çalışmalarla geçirmiş, ancak insanların inançlarını bozmak ve aklını çekmek gibi suçlamalarla karşılaşmıştı. Darülfünun’dan uzaklaştırılınca İstanbul’da Tersane Emini Yusuf Efendi’nin Sıbyan Mektebi (İlkokul)’ne çekildi ve kendini bilimsel çalışmalarına verdi. Burada da, çevresinde topladığı kişilerin aklını çelmek ve inançlarını bozmak suçlamasıyla hakkında soruşturma açıldı. Saffet Paşa’nın yardımları ile bu sorundan kurtulabildi.
Özel bir okul açıp dersler vererek hayatını kazanmaya başladı. Bu dönemde Nuri Bey adında bir arkadaşı kendisine yardımcı oldu. Öğrencileri arasında Şemseddin Sami, Abdülhak Hâmid gibi sonraki yılların ünlüleri de vardır. Tahsin Hoca, Türkiye’de basılmış ilk gökyüzü haritasını hazırladı. Bilgisi ölçüsünde bol eser bırakamadı, fakat zekâsı, düzenli oluşu ve medeni cesaretiyle düşünce tarihimizde önemli bir kişi olmayı başardı. Aynı zamanda Türkiye’de Batı tarzında ilk psikoloji kitabını da yazan kişidir.
Hoca Tahsin Efendi, ülkemiz tarihinde canlıların evrimini bilimsel bir bakışla ele alan ilk düşünürlerden biridir. “Tarih-i Tekvin yahud Hilkat” (Varoluş ya da Yaratılış Tarihi,1893) adlı eserinde, başka bilim dallarına ilişkin konuların yanı sıra canlıların evrimi konusuna da değinmektedir.
Hoca Hasan Tahsin, 1870’li yılların başında Memâlik-i İslâmiyye Coğrafya Cemiyeti’ni kurdu ve dönemin önde gelen devlet ve düşünce adamlarından Münif Paşa’nın yardımıyla bir ara kütüphaneler müfettişliğine getirildi. 1878’de Darülmuallimin (Erkek Öğretmen Okulu)’e öğretmen olarak atandı. 1879’da bir bilim derneği kurdu ve batı bilimlerinin yurt içinde tanınması için çaba harcadı. 1879’dan itibaren yayınladığı “Mecmû‘a-i ‘Ulûm” adlı dergide çeşitli makaleler yayımladı. Yazma ve basma olarak çok sayıda eseri bulunmaktadır… Hiç evlenmemiş ve hep yalnız yaşamıştı. Sağlığı bozulunca da Münif Paşa’nın Erenköy’deki köşküne yerleşti. 3 Temmuz 1881’de yaşamını yitirdi ve Sahray-ı Cedit Mezarlığı’nda toprağa verildi
BAŞLICA ESERLERİ:
EĞİTİM-BİLİM: Mürebbî-i Etfâl (Çocukların Eğitmeni, İstanbul 1289), Usûl-i Fenn-i Felâhet-Kimya-yı Ziraat (Tarım Bilgisi, Mahmud Nedim ile, 1291), Esrâr-ı Âb u Havâ, (Su ve Havanın Sırları, İstanbul 1309), Psiholoji yâhûd ‘İlm-i Rûh, (Psikoloji, İstanbul 1309), Târîh-i Tekvîn yâhûd Hilkat, (Yaratılış Tarihi, İstanbul 1310), Esâs-ı ‘İlm-i Hey’et (Astronominin Temelleri, İstanbul 1311), Mir’ât-ı Sema Esbab-ı İlm-i Hey’et.
ŞİİR: Müsemmenler (sekizlik şiirler).
ÇEVİRİ:Nevamis-i Tabîiyye (Volney’den çeviri, yazma, 1757 - 1820), ), La loi naturelle ou catéchisme du citoyen français (Doğa Yasası veya Fransız Vatandaşının İlmihâli, 1792).
KAYNAKÇA: Hilmi Ziya Ülken / Çağdaş Düşünce Tarihi (1966), Bursalı Mehmed Tahir / Osmanlı Müellifleri I (1972), Ömer Faruk Akün / TDV İslâm Ansiklopedisi (c. 18, 1998), Remzi Demir- Bilal Yurtoğlu / Unutulmuş Bir Osmanlı Düşünürü Hoca Tahsin Efendi’nin ‘Tarih-i Tekvin yahut Hilkat’ Adlı Eseri ve Haeckelci Evrimciliğin Türkiye’ye Girişi” (Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı 2, Yaz s.166-196, 2001), Osman Bahadır / Hoca Tahsin Efendi ve Evrim Teorisi (Cumhuriyet Bilim Teknik, 24 Haziran 2011), İhsan Işık / Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007) - Ünlü Fikir ve Kültür Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 3, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013).
Fotoğraflar
Hakkında Yazılanlar
Eğitimci, şair ve düşünür(D. 1811, Fileta / Yanya / Yunanistan - Ö. 1881, Eyüp / İstanbul). Hoca Tahsin Efendi ya da Hoca Hasan Tahsin olarak bilinir. Müderris ve müftü Osman Efendi’nin oğludur. İlk dinî ve edebî bilgilerini babasından aldıktan sonra, medrese eğitimi için İstanbul’a geldi ve burada Vidinli Hoca adıyla tanınan Hoca Mustafa Efendi’inin derslerine katıldı. Medreseyi de İstanbul’da bitirdikten sonra, zamanın yönetimince kurulması düşünülen Darülfünun (İstanbul Üniversitesi)’da, Avrupa tarzı bu yüksek öğrenim kurumunda doğa bilimleri ve matematik dersleri vermek için yetiştirilmek üzere 1857’de Selim Sabit Efendi ile birlikte Paris’e gönderildi. Ayrıca Paris’teki Mekteb-i Osmani’de görev yapacaktı. Pozitif bilimler alanında öğrenim gördükten sonra 1861’de Paris’ten döndü. 1862 yılında Abdülhak Hamit Bey ve ağabeyi Abdülhalik Nasuhi Bey ile birlikte yeniden Paris’e giderek sefaret imamı olarak görev yaptı. Bu sürede materyalist felsefe ile ilgilendi, kuşkucu düşünürler ile görüştü. 1867 ilkbaharında Paris’e gelen Namık Kemal ve Yeni Osmanlılar ile dostluk kurdu. 1868’de eski sadrazamlardan Keçecizade Fuat Paşa, hava değişimi için bulunduğu Nice kentinde yaşamını yitirince onun cenazesini alarak İstanbul’a döndü.
8 Kasım 1869 tarihinde, henüz kuruluş aşamasında olan Darülfünun’a Maarif Nazırı (Eğitim Bakanı) Mehmet Esat Saffet Paşa tarafından müdür (rektör) olarak atandı. Bu süreçte bilimsel toplantılar yaparak, çağdaş bilimleri Türk halkına tanıtmaya çalıştı. Ancak bu toplantılarda tepki alması üzerine, bir yıl sonra görevine son verildi ve ertesi yıl da Darülfünun kapatıldı. Hoca Tahsin, ömrünü Batı bilimlerini Osmanlı halkına tanıtacak çalışmalarla geçirmiş, ancak insanların inançlarını bozmak ve aklını çekmek gibi suçlamalarla karşılaşmıştı. Darülfünun’dan uzaklaştırılınca İstanbul’da Tersane Emini Yusuf Efendi’nin Sıbyan Mektebi (İlkokul)’ne çekildi ve kendini bilimsel çalışmalarına verdi. Burada da, çevresinde topladığı kişilerin aklını çelmek ve inançlarını bozmak suçlamasıyla hakkında soruşturma açıldı. Saffet Paşa’nın yardımları ile bu sorundan kurtulabildi.
Özel bir okul açıp dersler vererek hayatını kazanmaya başladı. Bu dönemde Nuri Bey adında bir arkadaşı kendisine yardımcı oldu. Öğrencileri arasında Şemseddin Sami, Abdülhak Hâmid gibi sonraki yılların ünlüleri de vardır. Tahsin Hoca, Türkiye’de basılmış ilk gökyüzü haritasını hazırladı. Bilgisi ölçüsünde bol eser bırakamadı, fakat zekâsı, düzenli oluşu ve medeni cesaretiyle düşünce tarihimizde önemli bir kişi olmayı başardı. Aynı zamanda Türkiye’de Batı tarzında ilk psikoloji kitabını da yazan kişidir.
Hoca Tahsin Efendi, ülkemiz tarihinde canlıların evrimini bilimsel bir bakışla ele alan ilk düşünürlerden biridir. “Tarih-i Tekvin yahud Hilkat” (Varoluş ya da Yaratılış Tarihi,1893) adlı eserinde, başka bilim dallarına ilişkin konuların yanı sıra canlıların evrimi konusuna da değinmektedir.
Hoca Hasan Tahsin, 1870’li yılların başında Memâlik-i İslâmiyye Coğrafya Cemiyeti’ni kurdu ve dönemin önde gelen devlet ve düşünce adamlarından Münif Paşa’nın yardımıyla bir ara kütüphaneler müfettişliğine getirildi. 1878’de Darülmuallimin (Erkek Öğretmen Okulu)’e öğretmen olarak atandı. 1879’da bir bilim derneği kurdu ve batı bilimlerinin yurt içinde tanınması için çaba harcadı. 1879’dan itibaren yayınladığı “Mecmû‘a-i ‘Ulûm” adlı dergide çeşitli makaleler yayımladı. Yazma ve basma olarak çok sayıda eseri bulunmaktadır… Hiç evlenmemiş ve hep yalnız yaşamıştı. Sağlığı bozulunca da Münif Paşa’nın Erenköy’deki köşküne yerleşti. 3 Temmuz 1881’de yaşamını yitirdi ve Sahray-ı Cedit Mezarlığı’nda toprağa verildi
BAŞLICA ESERLERİ:
EĞİTİM-BİLİM: Mürebbî-i Etfâl (Çocukların Eğitmeni, İstanbul 1289), Usûl-i Fenn-i Felâhet-Kimya-yı Ziraat (Tarım Bilgisi, Mahmud Nedim ile, 1291), Esrâr-ı Âb u Havâ, (Su ve Havanın Sırları, İstanbul 1309), Psiholoji yâhûd ‘İlm-i Rûh, (Psikoloji, İstanbul 1309), Târîh-i Tekvîn yâhûd Hilkat, (Yaratılış Tarihi, İstanbul 1310), Esâs-ı ‘İlm-i Hey’et (Astronominin Temelleri, İstanbul 1311), Mir’ât-ı Sema Esbab-ı İlm-i Hey’et.
ŞİİR: Müsemmenler (sekizlik şiirler).
ÇEVİRİ:Nevamis-i Tabîiyye (Volney’den çeviri, yazma, 1757 - 1820), ), La loi naturelle ou catéchisme du citoyen français (Doğa Yasası veya Fransız Vatandaşının İlmihâli, 1792).
KAYNAKÇA: Hilmi Ziya Ülken / Çağdaş Düşünce Tarihi (1966), Bursalı Mehmed Tahir / Osmanlı Müellifleri I (1972), Ömer Faruk Akün / TDV İslâm Ansiklopedisi (c. 18, 1998), Remzi Demir- Bilal Yurtoğlu / Unutulmuş Bir Osmanlı Düşünürü Hoca Tahsin Efendi’nin ‘Tarih-i Tekvin yahut Hilkat’ Adlı Eseri ve Haeckelci Evrimciliğin Türkiye’ye Girişi” (Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı 2, Yaz s.166-196, 2001), Osman Bahadır / Hoca Tahsin Efendi ve Evrim Teorisi (Cumhuriyet Bilim Teknik, 24 Haziran 2011), İhsan Işık / Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007) - Ünlü Fikir ve Kültür Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 3, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013).
