Hasan Ali Yücel
Devlet adamı, eğitimci ve yazar (D. İstanbul, 17 Aralık 1897 – Ö. İstanbul, 26 Şubat 1961). Babası Ali Rıza Bey (1875-1937), annesi Neriye Hanımdır (1876-1964). Baba tarafından dedeleri Giresun’un Görele ilçesine bağla Dayı Köyü’nün tanınmış ailelerinden ve Dayılı Köyü Medresesi hocalarından İmamzade Ömer Efendi’ye kadar uzanır. Annesi ise Tekirdağlı Kaptan İsmail Tosun Ağa’nın torunlarından ve hattat Ali Bey’in kızıdır. Hasan Ali Yücel’in Telgraf Nazırlığı (Bakanlığı) yapmış olan dedesi Hasan Ali Bey, özel dersler alarak Arapça, Farsça, Fransızca ve İtalyanca öğrenmiş aydın bir kişiydi. Babası Ali Rıza Bey ise Maliye’de memurluk ve Telgraf İdaresinde müfettişlik yapmıştı. Amcası İzzet Bey ile babası Ali Rıza Bey (Yücel) aynı zamanda usta birer müzisyendi.
Hasan Ali Yücel; Mekteb-i Osmanî, Vefa İdadisi (lise), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümünü (1922) bitirdi. Üniversite öğrenciliği yıllarında Ahmet Hamdi Tanpınar’la sınıf ve yurt arkadaşıydı. Bir süre İzmir ve İstanbul liselerinde edebiyat ve felsefe öğretmenliği yaptı. 1927’de İstanbul Maarif Eminliği müfettişliğine atandı. Millî Eğitim Bakanlığında müfettiş ve ortaöğretim genel müdürü (1933) olarak görev yaptı. 1935 yılından itibaren V., VI., VII, ve VIII. Dönem İzmir Milletvekili olan Hasan Âli Yücel, Celal Bayar’ın kurduğu kabinede yedi yıl, yedi ay yedi gün Millî Eğitim Bakanlığı (28.12.1938-5.8.1946) yaptı. Bakanlığı döneminde topladığı Birinci Neşriyat Kongresinin aldığı kararlar sonucunda dünya klâsikleri Türkçeye çevrilmeye (1941) ve Tercüme Dergisi yayımlanmaya başlandı. Yine onun bakanlığı döneminde ayrıca Birinci Maarif Şûrası, Tercüme Heyeti, Coğrafya Kongresi, Gramer Kongresi, Felsefe Terimleri Komisyonu toplantıları yapılmış, Köy Enstitüleri (17 Nisan 1940) ile Ankara Devlet Konservatuarı (20 Mayıs 1940), İnkılap Tarihi Enstitüsü (15 Nisan 1942) kurulmuştu. Ayrıca Üniversite Yasası, birçok meslek yüksek okulu, eğitim enstitüleri ve müzelerin kuruluş yasaları onun bakanlığı döneminde çıktı.
Hasan Âli Yücel, anlaşılacağı gibi etkin bir kültür ve milli eğitim siyaseti uygulamıştır. Ancak o bu işlerle uğraşırken, “Büyük Türk İmparatorluğunu kurma hayaline kapılarak Nazilerle etkin bir iş birliğine girmiş olan aşırı milliyetçi kesim, 1940’larda kendini gösteren hümanist akımı ‘sol hareket’ olarak adlandırır. Yücel, konuşmalarında reformların karakterini öne çıkarır ve kutuplaşma tehlikesine dikkat çeker. Bu politik gelişmelerle 1942 yılı başlarında ona karşı düzenlenen suikast arasında bir bağlantı kurmak mümkündür.” (Mustafa Çıkar). Nitekim Nihal Atsız, kardeşi Necdet Sançar’a yazdığı 15 Şubat 1942 tarihli mektupta, Yücel’e karşı “maalesef” başarısız bir suikast girişiminde bulunulduğunu bildirir (Hasan-Âli Yücel, Devam, 1947). Hasan Âli Yücel, Cumhuriyet tarihinde en uzun süre görevde kalan Millî Eğitim Bakanıdır. Bakanlıktan kendi isteği ile istifa ederek ayrıldı, ancak milletvekilliği 1950 yılına kadar sürdü. Milletvekilliği bittikten sonra İstanbul’a yerleşti. İş Bankası Kültür Yayınlarını yönetti. 1961’de Kurucu Meclis’e girdi ve 26 Şubat 1961 günü İstanbul’da bir kalp yetmezliği sonucunda yaşamını yitirdi. 2 Mart 1961’de Ankara Cebeci Asrî Mezarlığında toprağa verildi.
Hasan Âli Yücel 1921’den başlayarak şiir, makale ve denemelerini Dergâh, Yarın (1923), Yeni Mecmua (1923-36) ve Hayat (1926-28) dergilerinde yayımlamıştı. Üniversite öğrenciliği yıllarında gazetelerde muhabirlik yaptı. 1920’li yıllardan itibaren yaşamı boyuncu yazı ve dil sorunlarıyla ilgilendi. Tevfik Fikret’in Tarih-i Kadim Doksan Beşe Doğru kitabını bir önsöz de yazarak Lâtin harfleriyle 1928’de basıma hazırladı. Böylece bu kitap, Lâtin harfleriyle basılan ilk kitaplardan biri oldu. Ayrıca Akşam, Cumhuriyet ve Dünya gazetelerinde makaleler yazdı. Eğitim, kültür, sanat, edebiyat, ülke ve dünya sorunları üzerine yazdığı yazıların ve anılarının hemen tümü kitap olarak da yayımlandı. Goethe üzerine yaptığı bir çalışma ile Alman Kültür Bakanlığından Goethe Madalyası aldı.
“Yorgunluğunu geceden çaldığı bu sohbet saatlerinde geçirmeden uyumazdı. Uyanması ise hakiki bir cümbüştü. Erken uyanırsa hep beraber uyanırdık. (...) Garip, sâri denebilecek bir neşesi vardı. Sesinin güzelliği, konuşmasının rahatlığıyla küçük topluluğumuzda söz, daima sonuna doğru kendisinin olurdu. Konuşması bittiği zaman musikisi başlardı. Eski musikimizi, ne derecede bilirdi bunu tayin edemem. Fakat birkaç dede’den mevlevî bu İstanbul çocuğunun sesinde, bu musiki ve onun beslediği yerli hassasiyet, erimiş, akmaya hazır bir altın gibi daima mevcuttu. Şiirde olduğu gibi musikide de şaşılacak bir icat, daha doğrusu benimseme kabiliyeti vardı. Daha talebeliğimiz zamanında bir şarkısı istanbul’un günlük hayatına girmişti. Bu şarkının başladığı ‘Sen bezmimize geldiğin akşam neler olmaz’ mısraını hepimiz kendisi için edebilirdik. Çünkü bu kabına sığmaz adam neşesiyle, şarkıları ve nükteleriyle, birdenbire köpüren hiddetleri ve patavatsız cevaplarıyla en ağır havayı bile yumuşatmasını bilirdi.” (Ahmet Hamdi Tanpınar)
ESERLERİ:
İNCELEME: Ruhiyat Elifbesi (1924), Türk Edebiyat Nümuneleri (Hıfzı Fikret ve Hammamizade İhsan’la, 1926), Tarih-i Kadim ve Doksan Beşe Doğru (T. Fikret’ten yeni harflerle, 1928), Mevlâna’nın Rubaileri (1932), Goethe, Bir Dehanın Romanı (1932), Türk Edebiyatına Toplu Bir Bakış (1930), Askerlik ve İdare İçin Istılah Olabilecek Türkçe Sözler (1933), Fransa Maarif Teşkilatında Müfettişler (1934), Türk Edebiyatı (1934), Mantık (1935), Fransa’da Kültür İşleri (1936), Bir Türk Hekimi ve Tıbba Dair Manzum Bir Eseri (1937), Fazıl Ahmet Aykaç (1937), Türkiye’de Orta Öğretim (1938), Maarifle İlgili Söylev ve Demeçler (2 cilt, tarihsiz), Dâvâm (Kenan Öner’le ilgili dâvânın savunması, 1947), Bilimler Felsefesi Mantık (1948), Dâvâlar ve Neticesi (1950), Edebiyat Tarihimizden (1. cilt: Yakup Kadri, 1957), Türkiye’de Orta Öğretim.
ŞİİR: Dönen Ses (1933), Sizin İçin (çocuk şiirleri, 1938), Dört Hayvan, Bir İnsan (1943), Mevlâna (1952), Dinle Benden (1960), Allah Bir (1961).
DENEME-MAKALE: Pazartesi Konuşmaları (1937), İçten-Dıştan (1938), Ebedi Şef (1939), Hürriyete Doğru (1955), İyi Vatandaş-İyi İnsan (1956), Hürriyet Gene Hürriyet (2 cilt: 1960-1966), Dinle Benden (1960), Allah Bir (1960), Kültür Üzerine Düşünceler (1974).
GEZİ: Kıbrıs Mektupları (1957), İngiltere Mektupları (1958), Geçtiğimiz Günlerden (1990).
DERS KİTABI: Felsefe Dersleri- Metafizik-Ahlâk- Estetik (1950), Mantık Dersleri (1952), Felsefe Dersleri - Metafizik (1954), Yurttaşlık Bilgisi - İlkokul Sınıf 4 (1955), Yurttaşlık Bilgisi - İlkokul Sınıf 5 (1956).
HAKKINDA: TDE Ansiklopedisi (c. 8, 1976-98), Feyzi Halıcı / Parlamenter Şairler (1990), Türkiye Büyük Millet Meclisi Albümü 1920-1991 (1994), Arslan Kaynardağ / Felsefeci Hasan Ali Yücel’in Üniversite Yılları (1997), Mustafa Çıkar / Hasan-Âli Yücel ve Türk Kültür Reformu (1998), Adnan Binyazar / Bilgi Toplumuna Doğru (Ozanlar Yazarlar Kitaplar, 1998), İbnülemin Mahmud Kemal İnal / Son Asır Türk Şairleri (c. 1, 1999), Mehmet Behçet Yazar / Edebiyatçılar Alemi - Edebiyatımızın Unutulan Simaları (yay. haz. Mustafa Everdi, 1999), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. bas. 1999), TBE Ansiklopedisi (2001), Feyzullah Ertuğrul / Özgürleşme Yolunda Unutulmuş Bir Uğrak – Hasan Âli Yücel-Kenan Öner Davası (2002), Dr. Mustafa Duman / Trabzon’u Anlatan Birkaç Kitap (Cumhuriyet Kitap, 11.7.2002), Mehmet Nuri Yardım / Edebiyatımızın Güleryüzü (2002), A. H. Tanpınar / “Dostum Hasan Ali Yücel”-Mücevherlerin Sırrı (2002), Mehmet Atilla Maraş / Şair Milletvekilleri 1 - 22. Dönem 1920-2005 (2005), İhsan Işık / Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi, 2006).
