Haldun Taner

Yazar (D. 1915, İstanbul - Ö. 7 Mayıs 1986). Ortaöğrenimini Galatasaray Lisesi’nde (1935) tamamladı. Almanya’da Heidelberg Üniversitesi’ndeki yükseköğrenimini, tüberküloza yakalandığı için (1938) yarım bıraktı. 1950 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. 1950-54 yılları arasında üniversitenin sanat tarihi kürsüsünde asistanlık yaptı. Daha sonra tiyatro öğrenimi için gittiği Viyana’da Max Reinhardt Tiyatro Enstitüsü’nü bitirdi. Viyana’daki çeşitli tiyatrolarda reji asistanlığı yaptı. 1957 yılında yurda dönerek İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Gazetecilik Enstitüsü ile Edebiyat Fakültesinde edebiyat, sanat tarihi ve tiyatro, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’nde tiyatro dersleri verdi.

Haldun Taner edebiyat hayatına gençlik döneminde yazdığı skeçlerle girdi. İlk öyküsü Töhmet, Yedigün dergisinde “Haldun Yağcıoğlu” imzasıyla yayımlandı (1946). Asistanlık yıllarında yazdığı oyunu Günün Adamı (1953), İstanbul Şehir Tiyatroları’nda provalarına başlandığı halde devrin yöneticilerini konu aldığı ileri sürülerek sahnelenmeden yasaklandı. 1955-60 yılları arasında Tercüman gazetesinde kültür ve sanat yazıları yazdı, yine bu gazetede yazdığı köşe yazıları bir ara başyazı olarak yer aldı. Tercüman gazetesi ile 1974 yılından ölümüne kadar Milliyet gazetesinde çıkan yazıları daha sonra kitap olarak da yayımlandı. Hikâyeleri ile oyunlarında ince bir mizah ve eleştiriyi gözeterek, her kesimden kentli ve kasabalı tipleri ustalıkla işledi. Oyun yazarlığı serüveni içinde ulusal deyişi ısrarla ve bilinçle arayan bir yazardır. Lütfen Dokunmayın adlı oyunu bu çabanın ilk denemesidir. Keşanlı Ali Destanı’nda bu arayış iyice belirginleşti ve Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım ise bu çabanın ustalık dönemi ürünüdür. Oyunlarında tarz olarak geleneksel Türk tiyatrosundan faydalanmaya özen gösteren Taner, bu çabasıyla çağdaş epik Türk tiyatrosunun öncüsü sayıldı. Oyunları arasında en ünlüsü ve Türk tiyatrosunda epik tiyatronun ilk örneği olarak nitelenen Keşanlı Ali Destanı, yurtiçinde ve yurtdışında başarıyla sahnelendi, ayrıca sinema ve televizyona uyarlandı.

Taner, 1953 yılında Herald Tribune gazetesinin açtığı uluslararası yarışmada Şişhaneye Yağmur Yağıyordu hikâyesiyle Türkiye birincisi oldu. 1955 yılında On İkiye Bir Var adlı oyunuyla Sait Faik Hikâye Armağanını, 1969 yılında Sancho’nun Sabah Yürüyüşü adlı hikâyesiyle uluslararası Bordegherra Ödülünü, 1972 yılında Sersem Kocanın Kurnaz Karısı adlı oyunuyla TDK Tiyatro Ödülünü, hikâyelerinden oluşan Yalıda Sabah ile 1983 yılında Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülünü (Pertev Naili Boratav ile birlikte) kazandı. Haldun Taner’in oyunları İstanbul Şehir Tiyatroları, Devlet Tiyatroları ve özel tiyatrolar tarafından defalarca sahnelendi. Ölümünden sonra adına bir hikâye ödülü düzenlendi. Hikâye, oyun ve yazılarından oluşan kitaplarının yeni toplu basımları yapıldı.

ESERLERİ:

HİKÂYE: Tuş (1951), Şişhane’ye Yağmur Yağıyordu (1953), Ayışığında Çalışkur (1954), On İkiye Bir Var (1954), Konçinalar (1967), Yaşasın Demokrasi (1969), Sancho’nun Sabah Yürüyüşü (1969), Hikâyeler I (1970), Hikâyeler II (1971), Şeytan Tüyü (1980). Bütün Öyküleri şu kitaplarda toplandı: Kızıl Saçlı Amazon (1983), Şişhane’ye Yağmur Yağıyordu (1983), On İkiye Bir Var (1983), Yalıda Sabah (1983).

OYUN: Günün Adamı (1953), Dışardakiler (1957; 1990), Ve Değirmen Dönerdi (1958), Fazilet Eczanesi (1960; 1982), Timsah (1960), Lütfen Dokunmayın (1960), Huzur Çıkmazı (1962), Keşanlı Ali Destanı (1964, bas., 1979), Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım (1964), Eşeğin Gölgesi (1965; 1995), Zilli Zarife (oyn. 1966), Sersem Kocanın Kurnaz Karısı (1971), Vatan Kurtaran Şaban (1989), Bu Şehr-i İstanbul ki, Astronot Niyazi, Ha Bu Diyar (1971), Aşk-u Sevda (1972), Dev Aynası (1973), Yar Bana Bir Eğlence (1974), Hayırdır İnşallah (1980), Marko Paşa (1985), Ayışığında Şamata (1987), Ve Değirmen Dönerdi-Lütfen Dokunmayın (1991).

SOHBET: Hak Dostum Diye Başlayım Söze (1978).

GEZİ: Düşsem Yollara Yollara (1979), Berlin Mektupları (1984).

DİĞER ESERLERİ: Devekuşuna Mektuplar (sanat-edebiyat yazıları, 1960), Tiyatro Terimleri Sözlüğü (Metin And ve Özdemir Nutku ile, 1966), Ölür İse Ten Ölür Canlar Ölesi Değil (portreler, 1979), Çok Güzelsin Gitme Dur (1983), Koyma Akıl Oyma Akıl (1985), Önce İnsan Olmak (1987), Yaz Boz Tahtası (1987)

ÇEVİRİ: 15. Asır Türk Halısı (K. Erdmann’dan, 1957).

HAKKINDA: Türkiye Ansiklopedisi (c. 4, s. 1296, 1974), TDE Ansiklopedisi (c. 8, 1976-98), Atilla Özkırımlı / Türk Edebiyatı Ansiklopedisi (1982), Ayşegül Yüksel / Haldun Taner Tiyatrosu (1986), Mustafa Miyasoğlu / Haldun Taner (1988), Ömer Lekesiz / Yeni Türk Edebiyatında Öykü - 2 (1999), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. bas. 1999), Feridun Andaç / Edebiyatımızın Yol Haritası (2000), Tatyana Moran / Dün Bugün (2000), TBE Ansiklopedisi (2001), Sadun Tanju / Eski Dostlar (Ara Güler’in fotoğraflarıyla, 2002).