Siyaset Adamı, Bakan (D. 1870, Selanik - Ö. 1926, İzmir). Selanikli Nazım diye bilinir. Cumhuriyet döneminde uzun süre Hariciye Vekili olan Dr. Tevfik Rüştü (Aras), Adnan Menderes ve Fatin Rüştü Zorlu'nun akrabasıdır. (Bilal Şimşir'den aktaran, E.J. Zürcher, Milli Mücadelede İttihatçılık, s.87). İstanbul’da Askeri Tıbbiye’de okurken (1889) gizli İttihad-ı Osmani Cemiyeti’ne (sonradan İttihad ve Terakki Fırkası) üye oldu, faaliyetlerine katılarak Cemiyetin yurtdışı ile ilişkilerini sağladı. Hakkında soruşturma açılınca Paris’e kaçtı; burada tıp öğrenimini tamamladı ve doktor oldu. Cemiyetin Paris şubesi başkanı Ahmet Rıza Bey’le birlikte çalışmaya başladı. Paris’te toplanan Birinci Jön Türk Kongresine katıldı (1902). Selanik’te kurulan (1906) Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’nin çağrısı üzerine İttihad ve Terakki’nin temsilcisi olarak gizlice "Hoca Mehmed Efendi" kimliğiyle Selanik’e geldi; iki cemiyetin Osmanlı Terakki ve İttihad Cemiyeti adı altında birleşmesini sağlayan bir sözleşme imzaladı (1907). Bu sözleşmeye göre yeni cemiyetin merkezi Selanik, Paris de şubesi oluyordu. Daha sonra yine gizli olarak İzmir’e giderek İttihad ve Terakki’yi burada da örgütledi. Rumeli’de, Meşrutiyet’in ilanı için Niyazı ve Enver beyler dağa çıkınca ve askeri birliklerde kıpırdamalar başlayınca, ayaklanmayı bastırmak üzere İzmir’den Selanik’e gönderilen redif askerlerini götüren gemiye binerek yol boyunca bu askerleri ve subaylarını ihtilalcilere kazanmayı, karaya çıkar çıkmaz bunların da ayaklanmacılara katılmasını sağladı (1908).
Doktor Nazım, Meşrutiyetin ilanından sonra Selanik Belediye hastanesi başhekimliğine atandı. Cemiyetin Selanik’teki Merkezi Umumisi’nde çalıştı. Anadolu’da propaganda gezilerine çıktı. 1910 Kongresi’nde cemiyetin merkezi umumi üyeliğine seçildi ve bu görevini aralıksız 1918 yılı sonunda İttihad ve Terakki’nin kendini feshetmesine kadar sürdürdü. Birinci Dünya Savaşı’nın son yılında Talat Paşa hükümetinde Maarif nazırı olarak yer aldı (1918). Mütareke’nin ardından bir süre yurtdışında yaşadı. “1916’da Fenerbahçe Kulübü’nün başkanlığına getirilen Doktor Nâzım Bey, 1 Kasım 1918 gecesi bir Alman torpidosu ile memleketten ayrılırken hem İttihad ve Terakki’nin liderlerinden biri, hem de kulübün başkanı idi”... Cumhuriyet’in ilanından sonra Türkiye’ye döndü. Gazi Mustafa Kemal Paşa’ya (Atatürk) karşı düzenlenen İzmir suikastına katıldığı gerekçesiyle yargılandığı İstiklal Mahkemesi kararıyla asıldı (Temmuz 1926). İttihad ve Terakki Partisi’nin pek fazla ön planda görünmeyen, ama perde gerisinde sürekli etkin olmayı bilen örgütçü üyelerinin en önde gelenlerindendi.
KAYNAK: Murat Bardakçı / Mustafa Kemal'e muhtıra gönderen tek kişi Fenerbahçe başkanıydı (haberturk.com, 19 Şubat 2012), İttihat Ve Terakki 'Nin Önemli İsimlerinden Doktor Nazım Bey (facebook, 2 Kasım 2013), Milliyet Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi (16. cilt 1986), Menderes ve Doktor Nazım (angelfire.com, 13.8.2015), Doç. Dr. Ahmet Eyicil / İttihad ve Terakki Liderlerinden Doktor Nazım Bey.
