10. Yüzyıl şair ve bilginlerinden (D. ?, Bağdat - Ö. 981). Tam adı Ebu'l Kasım Hasan b. Bişr b. Yahya olup, aslen Diyarbekirlidir. Bu sebeple Âmidî olarak ün salmıştır. Hayatı hakkında yeterli bilgiye ulaşılamamıştır. Küçük yaşta Bağdat'a gitmiş, orada, Ahfeş, Zeccac, El-Hamız, İbn-i Düreyd, İbn-i Serrac, Ali Niftaveyh gibi zamanının tanınmış dilcilerinden Lugat, Nahv, Edebiyat okumuş; Bağdat ve Basra'da bir çok kimseye hususi kâtiplik etmiştir. Bu yüzden kendisine "Kâtib-i Âmidî" de denilmiştir.
Amidî hakkında Ömer Nasuhi Bilmen şu bilgileri vermiştir:
"Arab lisanının kavaid ve gavamızına pek ziyade vâkıf olan Âmidî, Arab edebiyatının büyük üstadlarından sayılır. Güzel şiirleriyle, Arab eş'arına olan geniş vukufiyle meşhurdur. Kudretli şairler arasında mukayeseler yapar, bunların eş'arını tenkid ederdi. Basra'da kadim şairlere müteallik rivayet ve tedriste bulunmak kudret ve selâhiyeti son zamanlarında kendisinde nihayet bulmuştur. Yazılarında, Cahız'ın mesleğini takip etmekte bulunmuştu. Hüsn-i hatta mâlikti, eski milletlerin yazılarını da güzelce yazabilirdi. Rivayet ve dirayetiyle, hafızasının kuvvetiyle, idrâk ve intikalindeki sürat ile temayüz etmişti."
ESERLERİ:
Kitabü'l - Mü'telif ve'l - Muhtelif (Aynı adı taşıyan şiirleri birbirinden ayırmak için yazılmıştır. İstanbul'da Fatih Kütüphanesinde bulunan en eski nüshasından, çok kötü bir şekilde basılmıştır. Kahire: H. 1354, M. 193), Kitabü'l - Hâs ve'l - Müşterek (Araplar arasında kullanılan elfaz ve maani ile havassa ait bulunan elfaz ve maani hakkındadır), Kitabü'l - Müvazeneti beyn-et-Tâiyeyn Ebi Temmâm ve'lBuhturî fî'şşi'r (Abbasîler devrinin iki büyük şairi olan Buhturî ile Ebu Temmâm arasında yapılan bir mukayese hakkında. Âmidî, bu eserinde Buhturî'yi müdafaa, Ebu Temmâm'ı tenkid etmektedir. Kitap, 1893'te tarihinde Veled Çelebi tarafından dilimize çevrilmiştir), Kitab-ü Tafdili Şi'ri îmri'l - Kaysale'l - Câhilîn (Âmidî, bu eserinde İmriül Kays'ın şiirlerini câhiliye şairlerinin şiirlerine tercih etmektedir), Kitab'ün fi enneş - şâireyn la tettefiku havaürühümâ (Âmidî bu eserinde Tevarüdiin, yâni bir mazmunu iki şairin ayni tarzda ifade etmesi hakkında), Maani Şi'r-il-Buhturî (Buhturînin şiirlerini yorumlayan bir eserdir), Neşr-ül-Manzum (Edebî bir eserdir), Divan (Âmidî'nin iki yüz sayfa kadar tutan bir şiir mecmuasıdır), Tebyînü Galatü Kudâme bin Cafer, fi Nakd'üş-şi'r, Kitâbü'l - Hurûf min'el-usül ve'l-Izdâd, Şerhü'l - Hamâsetü'l - Ebî-Temâm, El-Farku Beyn'el-Hâs ve 'l-Mürterek min Me'ânVüş-Şi'r, Şerh Şavahid el-Muğni, Kitâb'ür - Redd, Kitâbü fî Şiddetü HâceFül-İnsân ilâ Enne Ya'refü Kader Nefsehü, Kitâbü Fa'letü ve Ef'altü.
HAKKINDA: TDE Ansiklopedisi (c. 1, 1976), İslâm-Türk Ansiklopedisi, c. 1, sayfa: 384), Esami-i Müellifin, Şevket Beysanoğlu / DFSA (2. bas. 1996, c. 1, s. 6), İhsan Işık / Diyarbakır Ansiklopedisi (2013).
