Mehmet Seyda

Öykü ve roman yazarı (D. 15 Ağustos 1919, İstanbul - Ö. 13 Temmuz 1986). Kitaplarında kullanmadığı soyadı Çeliker’dir. Kimyager Mahmut Kâmil Bey’in oğlu, şair Cemal Süreya’nın bacanağıdır. Antal­ya İlkokulunda (1932) ve Kırıkkale Askeri Sanat Lisesinde okudu. İstanbul Pertevniyal Lisesindeki öğrenimini yarıda bırakarak (1935) Zonguldak Kömür İşletmelerinde, Divriği, Devrek ve Merzifon madenlerinde memur olarak (1937-46) çalıştı. Askerliği sırasında Ceza Yasasının 141. ve 142. maddelerine muhalefetten tutuklanıp bir süre Zonguldak’ta hapis yattı. İstanbul’a dönerek 1951-60 yılları arasında Belediye Eğlence Yer­leri kontrol memurluğu görevinde bulundu. Bir süre de Basın İlan Kurumu Genel Müdürlüğünde çalışarak bura­dan emekliye ayrıldı.

İlk şiir ve öykülerini 1933’te yayımlamaya başladı. Psiko­lojik çözümlemelerin öne çıktığı bir anlatımla öykü ve roma­na yöneldi. Tolstoy’dan esinlenerek yazdığı “Mum” adlı öy­küsü Yücel dergisinde S. Toprak imzası ile (1936) çıkmıştı. Kendi adıy­la yayımlanan ilk öyküsü “Alınyazısı” 1937’de Yeni Adam dergisinde çıktı. Daha sonra Ses, Tan, Yeni Adam, Yedigün ve Yeni Edebiyat dergilerinde yayımladığı öykülerinden sonra bir süre edebiyat dünyasında görünmedi. 1958’den 1980’e kadar ise sürekli olarak Yelken, Yeditepe, Dost, Yeni Dergi, Yeni Ufuk­lar, Güney, Varlık ve Türk Dili gibi dergilerde yazdı.

Mehmet Seyda, klâsik Batı romanının etkisinde, insanın iç dünyasını derinlemesine ele alırken, bireyin duygu dünyasını cinsel dürtüleri ekseninde, gözlemlerine de dayanarak gerçekçi ve çarpıcı bir biçimde işledi. Yaşam deneyimi ve gözlemlerini kullanarak, özellikle öykülerinde yarattığı sahicilik duygusuyla sevildi. 1970 TRT Sanat Ödülleri Yarışmasında Başarı Ödülü alan romanı Yanartaş ile ünlendi. Yer yer belgesel özellikler taşıyan iki ciltlik bu büyük çalışmasıyla Zonguldak ve çevre­sindeki “kömür ocağı” gerçeğine ışık tuttu. Bu roman, Uzun Mehmet’in taşkömürünü bulması rivayetiyle, 1829’dan 1940’lı yıllara kadar Zonguldak Kömür İşletmelerinin bel­gelere dayanan tarihi niteliğindedir. Bu tarih çerçevesinde Yanartaş, kömür madeni işçilerinin yaşamı ve çalışma koşul­larına tanıklık eden, belgesel nitelikte ilk roman olma özelli­ğiyle Türk edebiyatında ayrıcalıklı bir konumdadır. Mehmet Seyda, sonraları geçim zorluğu nedeniyle; James Sullivan, Nec­det Ası, Ömer Sakıp, Mim-Sin, Özcan Çeliker, S. Toprak, Toprak imzalarıyla mizah ve magazin öyküleri ile polisiye ro­manlar ve politik yazılar da yazdı.

Aldığı ödüllerin çokluğuyla da ünlü olan Seyda, Ne Ekersen ile 1958 Yunus Nadi Roman Armağa­nında üçüncülük, Başgöz Etme Zamanı ile 1964 Sait Faik Hi­kâye Armağanı, Bir Gün Büyüyeceksin ile 1964 Doğan Kar­deş Çocuk Romanı Armağanında birincilik, Yanartaş ve Şeh­zadenin Başıdır ile 1970 TRT Sanat Ödülleri Yarışmasında iki başarı ödülü; İhtiyar Gençlik ile 1971 May Yayınevi Edebiyat Ödülü, İçe Dönük ve Atak ile 1974 TDK Roman Ödülü; üç oyunuyla 1968 Milliyet Gazetesi “Günümüz Dili ve Hayatına Uygun Karagöz Oyunları” konulu 6. Karacan Armağanında ikincilik ödülünü aldı.

ESERLERİ:

HİKÂYE: Zonguldak Hikâyeleri (1962), Beyaz Duvar (1962), Başgöz Etme Zamanı (1963), Oyuncakçı Dükkânı (1964), Garnizonda Bir Olay (1968), Anahtarcı Salih (1969), Kör Şeytan (1974), Bana Karşı Ben (1976), Kapatma (1980).

ROMAN: Yaş Ağaç (1958), Ne Ekersen (1958), Cinsel Oyun (1960), Bir Gün Büyüyeceksin (1966), Sultan Döşeği (1969), Köroğlu (1969), Nemrut Mustafa (1970), Süeda Hanım’ın Ortanca Kızı (1970), Yanartaş (1970), İhtiyar Gençlik (1971), İçe Dönük ve Atak (1973), Gerçek Dışı (1976), Mavi Siyah Aşk (1989).

ÇOCUK KİTABI: Cumhuriyet Öncesi Yazarlardan Çocuklara Hikâyeler (1978), Düşleme Oyunu (1979), Bastıbacak Ermiş (1979), Deli Ali (1979).

DİĞER ESERLERİ: Bir Açıdan (denemeler, 1969), Türk Romanı (Kemal Tahir’in Devlet Ana romanı üzerine bir açık oturum tutanağı, 1969), Edebiyat Dostları (29 yazarla röportaj, 1970), Çocukluk Yılları (anılar, 1979).

HAKKINDA: Fethi Naci / 100 Soruda Türkiye’de Roman ve Toplumsal Değişme (s. 339-343, 1981), Seyit K. Karaalioğlu / Resimli Türk Edebiyatçılar Sözlüğü (2. bas. 1982), Atilla Özkırımlı / Türk Edebiyatı Ansiklopedisi (1982), Ömer Lekesiz / Yeni Türk Edebiyatında Öykü - 3 (1999), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (18. bas. 1999), Fethi Naci / Ant Dergisi Anıları (Cumhuriyet Kitap, 8.3.2001), TBE Ansiklopedisi (2001), TDE Ansiklopedisi (c. 2, 2002).