Şair ve yazar (D. 10 Haziran 1914, Trabzon - Ö. 18 Nisan 1988, İstanbul). Tam adı Ali Oktay Rifat’tır. Trabzon Valiliği de yapmış olan şair ve dilci Sâmih Rifat’ın oğlu, çevirmen Samih Rifat’ın babasıdır. Ali Fuat Cebesoy dayısı, Nâzım Hikmet teyzesinin oğludur. Kendisi almadığı ve hiç kullanmadığı halde bazı kaynaklarda soyadı Horozcu diye geçer. İlkokulu Ankara’da okudu (1927). Ankara Erkek Lisesi (1932), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi (1936) mezunu. Maliye Bakanlığı hesabına Paris Siyasal Bilgiler Fakültesinde üç yıl okudu, bitiremedi. Basın Yayın Genel Müdürlüğünde çalıştı (1943). Ankara ve İstanbul’da serbest avukatlık yaptı. Devlet Demir Yolları Birinci İşletme Müdürlüğünde avukat (1961-73) olarak çalışırken emekliye ayrıldı.
İlk şiiri “Eza”, Varlık dergisinde (83. sayı) yayımlandı. Daha sonra Varlık (1936-44), Aile (1947), Yaprak (1949-50), Yeditepe (1951-57) dergi-lerinde çıkan şiirleriyle tanındı. Yeni Dergi, Gösteri, Adam Sanat’ta da yazdı. 1930’lu yılların ikinci yarısından itibaren yazdığı, 1941’de Orhan Veli Kanık ve Melih Cevdet Anday’la ortaklaşa çıkardığı Garip kitabında yer alan şiirleriyle “Garip Akımı”nın, diğer adlarıyla “Yeni Şiir”in ya da “Birinci Yeni”nin öncülerinden oldu. Halk şiiri özelliklerinden yararlandığı şiirlerinde giderek toplumsal konulara ve kendini yenileyerek ikinci yeni şairlerinde görülen anlamca kapalı, gerçeküstücü anlayışa yöneldi. Son döneminde eski Yunan şiirinden esinlenen örnekler verdi.
Şiirin dışında roman ve sahne eserleri de yazdı. Fransızcadan çeviriler yaptı. Karga ile Tilki kitabıyla 1955 Yeditepe Şiir Ödülünü, Şiirler kitabıyla 1970 Türk Dil Kurumu Şiir Armağanlarını kazandı. Yağmur Sıkıntısı oyunu Ankara Sanatseverler Derneğince Yılın En İyi Oyunu seçildi ve TRT 1970 Sanat Ödülleri yarışmasında başarı ödülünü aldı. Bir Cigara İçimi kitabıyla 1980 Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülünü, Danaburnu ile 1981 Madaralı Roman Ödülünü, Dilsiz ve Çıplak’la da 1984 Necatigil Şiir Ödülünü kazandı. Şiirlerinin toplu basımı Bütün Şiirleri genel adı altında Adam Yayınlarınca yapıldı.
“Oktay Rifat şiirinde Zaman’ın majiskül bir gerçeklik taşıdığı bilinir; onu bütün öteki ölçülerden ayırır, avucunun içinde tutar, evirir çevirir bir tür hayretle. Gâh ‘çınarların yapraklarını da uçuşan dün, bugün, yarın’ı içeren ‘bir Zaman Fırtınasından sözeder, kah ‘denizin suyunda ışıması’nı okur Zaman’ın. Böyle bakıldığında, Zaman’a bulutsu bir anlam katmanı eklediği, onun değişken ve görece bünyesini tılsımla donattığı da ileri sürülebilir, sanıyorum.” (Enis Batur)
“Gündelik yaşamla ilgili minik çatışmaların birer cümlelik diyalog parçalarıyla gitgide tırmanan bir gerginliğe ulaştığı oyun, gerginliğin yavaş yavaş çözüldüğü kısa cümlelere dönüş ile noktalanır. Oktay Rifat’ın iki çalgı için yazılmış bir sonat özelliği taşıyan bu yapıtının psikolojik derinliği, duyarlı bir oyunculukla dile gelmesi gereken armoni ve melodi özellikleri içerir. Yağmur Sıkıntısı bir tartım oyunudur. Kadının ve erkeğin, umarsız birlikteliklerini noktalama adına, diyalog yoluyla birbir-lerini acımasızca tüketerek verdikleri amansız savaşımın anlatımıdır. Temelde gerçekçi bir örüntüye yerleştirilmiş, ama İnci’nin iç dünyasından taşan ‘Gerçek-ötesi’ seslerin de yer aldığı Yağmur Sıkıntısı, tiyatromuzda bire-yin açmazlarını ruhsal ve toplumsal etkenler bağlamında en başarılı biçimde irdeleyen oyunlardan biridir.
“Oktay Rifat, değerleri sağlam bir temele oturmuş bir toplumun, insanların dengeli, tutarlı, anlamlı bir yaşama kavuşmasının ön koşulu olduğuna inanır. Ancak, Oktay Rifat tiyatrosunda insanın sorumluluğu da ön düzeydedir. Oktay Rifat insana inanmak ister. İnsanın güçlü olmasını ister. Oktay Rifat, incelikli ozan duyarlığıyla dile getirdiği oyunlarında toplumun esenliğiyle insanın esenliğini içiçe algılar.” (Ayşegül Yüksel )
“Oktay Rifat’ı bütünü ile ‘mükemmel’ saymak mümkün mü? İnsani değerler taşıyan ve bunları söyleyen bütün öbür şairler gibi, değildir elbet. İyi ki değildir. Şiiri matematik olmaktan, tanımlanmaz olmaktan kurtaran biraz da hatalardır, yanılgılardır. Ne var ki Oktay Rıfat’ın hataları yalnızca ‘insani’ hatalar değildir. Şiiri uğraş edinmiş bir kişi olarak da hataları vardır. Açıklamasız, birden dönüşleri, gelişmeden çok değişmeden yana görünmesi, çok olumlu, çok verimli şiir yeteneğini kolaya alması, bunlardan bazıları.” (Turgut Uyar)
“Oktay Rifat, Türk şiirinin belirli dönemine damgasını vuran bir şair. Edebiyat okuruna eski şiirini unutturan, şiirseverlere modern şiiri sevdiren bir şair. Şiirimizin sınırlarını genişleten, ona yeni olanaklar sağlayan, yeni tatlar ve incelikler getiren bir sanatçıdır.” (Anıl Meriçelli)
ESERLERİ:
ŞİİR: Garip (Orhan Veli ve Melih Cevdet ile, 1941), Güzelleme (1945), Yaşayıp Ölmek, Aşk ve Avarelik Üzerine Şiirler (1946), Aşağı Yukarı (1952), Karga ile Tilki (1954), Perçemli Sokak (1956), Aşk Merdiveni (1958), İkilik (Aşağı Yukarı ve Karga ile Tilkinin 2. Basımı, 1963), Elleri Var Özgürlüğün (1966), Şiirler (1969), Yeni Şiirler (1973), Çobanıl Şiirler (1976), Bir Cigara İçimi (1979), Elifli (1980), Denize Doğru Konuşma (1982), Dilsiz ve Çıplak (1984), Koca Bir Yaz (1987), Bütün Şiirleri (3 cilt, 1999-2000), Nara Benzerdin (Seçmeler, 2002).
OYUN: Kadınlar Arasında (oyn. 1948, bas. 1966), Oyun İçinde Oyun (1949 -50), Bir Takım İnsanlar (oyn. 1960, bas. 1961), Atlar ve Filler (1962), Çil Horoz (1964), Zabit Fatma’nın Kuzusu (1965), Yağmur Sıkıntısı (1969 / 70; bas. beş oyun bir arada, 1988), Dirlik Düzenlik (1975).
ROMAN: Bir Kadının Penceresinden (1976), Danaburnu (1981), Bay Lear (1982).
DENEME: Şiir Konuşması (Bütün yazıları, 1992).
ÇEVİRİ: Sevda Hekim (1943) - Şanlı Aşıklar (1950) (Molière’den), Bir Kapı ya Açık Durmalı ya Kapalı (A. de Musset’ten, 1943), İlk Aşk (Turgenyev’den, 1944), Klara Miliç (Turgenyev’den, E. Güney ile, 1944), Mutlak Peşinde (Balzac’dan, Sabiha Rifat ile, 1945), Gecenin Sonu (F. Mauriac’dan, 1945), Louis Lambert (1946) - Modesto Mignon (1947) (Balzac’dan), Batı’dan Şiirler (Melih Cevdet Anday ve Orhan Veli Kanık ile, 1953), Kanaldaki Ev (G. Simenon’dan, 1959), Elektra (J. Giraudoux’dan, 1959), Latin Ozanlarından Çeviriler (1963), Yunan Antologyası (1964, iki kitap birlikte, Yunan Antologyası ve Latin Ozanlarından Çeviriler adıyla, 1986), Gece Yazı / Çeviri Şiirler (S. Rifat ile, 1994),
HAKKINDA: Mehmet Kaplan / Cumhuriyet Devri Türk Şiiri (1973), Turgut Uyar / Bir Şiirden (1982), Oktay Rifat Kitabı (1991), F. Türe / Bir Usta Bir Dünya: Oktay Rifat (1994), Memet Fuat Bengü / Oktay Rifat (derleme, 1997), Behçet Necatigil / Edebiyatımızda Eserler Sözlüğü (1979), TBE Ansiklopedisi (c. 2, 2001), Anıl Meriçelli / Yalnızlık Mevsim Olur (2002), Yusuf Yıldırım / Orhan Veli Kanık ve Garipçiler (Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday, 2004).
