Şükrü Saracoğlu

Başbakan, Devlet Adamı, Siyasetçi

Doğum
Ölüm
27 Aralık, 1953
Eğitim
Mekteb-i Mülkiye (Siyasal Bilgiler Okulu)
Diğer İsimler
Mehmet Şükrü Saracoğlu (tam adı)

Siyaset ve devlet adamı, başbakan (D. 1887, Ödemiş / İzmir - Ö. 27 Aralık 1953, İstanbul). Tam adı Mehmet Şükrü Saracoğlu’dur. İlk ve ortaokulu Ödemiş’te okuduktan sonra girdiği İzmir Lisesi’ni birincilikle bitirerek, Mekteb-i Mülkiye (Siyasal Bilgiler Okulu)’ye geçti. 1909 yılında Mülkiye’yi bitirdikten sonra İzmir Valiliği Maiyet Memurluğu’na atandı. İzmir liselerinde matematik öğretmenliği de yapan Saracoğlu, 1911 yılında İttihad ve Terakki Ticaret Mekteb-i Müdürlüğü görevine getirildi.

1914 yılının Ocak ayında bir devlet bursu kazanan Mehmet Şükrü Bey, öğrenim için Belçika’ya gitti. Kısa bir süre sonra Birinci Dünya Savaşı çıkınca hemen İzmir’e döndü. Mayıs 1915’te Cenevre Siyasi İlimler Akademisi’ndeki öğrenimini sürdürmek için tekrar gittiği İsviçre’de dört yıl kalarak fakülteyi çok iyi bir dereceyle bitirdi. Mondros Mütarekesi’nden sonra Mahmut Esat Bozkurt ile bir­likte Cenevre’de Türk Talebe Cemiyeti’ni kurdu ve cemiyet adına Fransızca bir derginin yayınlanmasını üstlendi. İstanbul Hükümeti’nin imzaladığı mütareke koşullarını eleştiren ve Türk halkının haklarını savunan yazılar yazdı. Türk Talebe Cemiyeti’nin başkanı olarak Avrupa kamuoyunda Mondros Mütarekesi koşullarının olumsuzluğuna tepki yaratmak için uğraşlar vererek Osmanlı Devleti’nin haklarını savundu.

Milli mücadeleye katılarak, Kuşadası, Nazilli, Aydın yörelerinde kurulan Kuva-i Milliye hareketlerinin örgütlenmesinde çalıştı.  Önce Ay­dın Cephesi karargâhında, sonra da Kuş­adası çevresinde milis olarak çalıştı. Af­yon’daki cephaneliğin düşman eline geç­mesi üzerine Burdur’daki cephaneliğin Nazilli’ye taşınmasını sağladı.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

Mehmet Şükrü Bey, Osmanlı Meclisi Mebusanı’na İzmir Milletvekili olarak seçildiyse de, bu göreve katılmadı. TBMM’nin ikinci dönem (1923) çalışmalarına İzmir Milletvekili olarak ka­tıldı. Fethi (Okyar) Bey Hükümeti’nde Millî Eğitim Bakanı (1924-25) oldu. 1926’da da Türk ve Yunan halk­larının değiştirilmesi (mübadele) amacıyla kurulan Muhtelit Mübadele Komisyonu’na Türk delegasyonu başkanı seçildi. Kendisi başbakan oluncaya kadar kurulan bütün hükümetlerde görev aldı. Bu hükümetlerde Maliye, Adliye ve Dışişleri bakanlıklarında bulundu. Varlık Vergisi’nin uygulanmasında öncülük etti. Mehmet Şükrü Bey, 1932 yılında Paris’te Osmanlı borçlarının koşullarının saptanması görüşlerini Türkiye adına yürüttü.1933’te yapılan antlaşma ile bu müzakereleri başarıyla tamamladı. Bu anlaşma ile genç Türkiye Cumhuriyeti’nin maliyesi soluk aldı.

Ekonomik alanda yaptığı önemli işlerden birisi de, yabancı bankaların elinde iç ve dış ticaret mevsimlerine göre düşürülen Türk para­sının değerinin korunması amacıyla, Merkez Bankası’nın kurulma­sını (1930) sağlamasıdır. Aynı yıl sağlık sorunları nedeniyle görevinden ayrılmak zorunda kaldı. Bu dönemde de Türkiye’nin ekonomik sorunları bağlamında inceleme ve araştırmalar yapmak üzere ABD’ye gönderildi (1931). Türkiye’ye dönüşünde Türk pamuk sanayisinin temellerini atan bir ra­por hazırladı. Bakanlıkları sırasında avukatlık, hakimlik, icra-iflas yasalarını hazırlamış ve çıkartmış, iş esasına dayalı cezaevlerinin oluşmasını ve ilk örnek olarak İmralı’nın kuruluşunu sağlamıştır. Barem ve emeklilik yasaları da Saracoğlu’nun zamanında oluşturulmuştur.

İkinci Bayar (1938-39) ve Refik Saydam hükümetlerin­deki (1939-42) Dışişleri Bakanlığı görevini yürüten Saracoğlu, 1942 yılında Başbakan Refik Saydam’ın ölümü üzerine, Cumhurbaşkanı İnönü tarafından 9 Temmuz 1942 günü başkanlığa atandı. Zaman zaman Dışişleri Bakanlığını da üstlendiği Başbakanlığı döneminde  İkinci Dünya Savaşı’nın yarat­tığı zor koşullar içinde Türkiye’yi savaştan uzak tutmada katkıları oldu. Komşu ülkelerle ba­rışçı ilişkiler kurmaya çalıştı. İkinci Dünya Savaşı sonrası Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den Kars, Ardahan, Artvin ve Sarıkamış’ı istemesinden sonra 1946’da Saracoğlu istifa ederek Başbakanlığı Recep Peker’e devretti.

Saracoğlu’nun başbakanlığı döneminde hazırlanan seçim yasasında “Açık oy-gizli sayım” gibi son derece demokrasi dışı bir yaklaşım damgasını vurmuştu. Bu yasaya göre her seçmenin hangi partiye oy verdiği herkes tarafından görülebilecek, fakat oy sayımı gizli olarak yapılacaktı. Yani herkes CHP’ye oy vermek zorundaydı. Bu usule göre yapılan 1946 seçimlerini yine CHP kazandı.

1948 - 1950 arası TBMM başkanlığı görevinü yürüten Saracoğlu, ayrıca, on altı yıl boyunca Fenerbahçe Spor Kulübü’nün başkanlığını yapmıştı. 1950 genel seçimlerinde milletvekili seçilemeyince siyasetten çekildi. Üç çocuk babası olan Saracoğlu 27 Aralık 1953’te İstanbul’da öldü ve Zincirlikuyu Mezarlığı'nda toprağa verildi. 22 Temmuz 1998 yılında alınan kararla Fenerbahçe Stadı’nın adı Fenerbahçe Şükrü Saracoğlu Stadyumu olarak değiştirilmiştir.

Saracoğlu’nun gerek Türk siyasal yaşamında gerekse Türk spor tarihinde unutulmayacak bir yeri var. 1950 önce­leri, tek parti sisteminde sırası ile Eğitim, Maliye, Dışişleri bakanlıkları yaptı, sonra Başbakan oldu. Sporu seven, spor­cuyu koruyan, hatta ona yardım eden bir insandı. Koyu bir Fenerbahçeliydi. Başbakanlığı sırasında, Fenerbahçe’ye maddi-manevi yardımları oldu. Örneğin; 1932 yılında bugünkü Fenerbahçe Stadı olan yeri Fenerbahçe’ye aldı. (…) Bu, çok anlamlı bir davranıştı.” (Halit Deringör / Cumhuriyet, 20 Ocak 1997)

HAKKINDA: İbrahim Alâeddin Gövsa / Türk Meşhurları (1946), Hakkı Devrim / Türkiye Ansiklopedisi  (c. 4, 1974, s.1224-1225), Yurt Ansiklopedisi (c. 6, 1981), Milliyet Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi (c. 20, 1986),  Süleyman Yeşilyurt / Türkiye’nin Başbakanları (2006), Sema Dülger / Dünden Bugüne Devletin Zirvesindekiler (2007).

FOTO GALERİ

İLGİLİ BİYOGRAFİLER

Devamını Gör