Ömer Lütfi Akad

Sinema Filmi Yönetmeni, Senaryo Yazarı, Yönetmen, Yazar

Doğum
02 Eylül, 1916
Ölüm
19 Kasım, 2011
-
Eğitim
İstanbul Yüksek İktisat ve Ticaret Okulu Maliye Bölümü
Burç

Sinema yönetmeni ve senaryo yazarı (D. 2 Eylül 1916, İstanbul - Ö. 19 Kasım 2011). Kitaplarında Lütfi Ö. Akad imzasını kullandı. Fransız Sainte Jeanne D’Arc Okulu ile Galatasaray Lisesi’nde okudu. İstanbul Yüksek İktisat ve Ticaret Okulu Maliye Bölümü’nü bitirdi. Bir süre, Sema Film’in mali danışmanı ve yapım yönetmeni olarak çalıştı. 1947 yılında, Seyfi Havaeri’nin yarım kalan  “Damga” adlı filmini tamamlayarak yönetmenliğe başladı. Yapımcı Hürrem Erman’ın ısrarı ve teşviki ile senaryo çalışmalarına katıldığı “Vurun Kahpeye” filmini yöneterek ilk bağımsız filmini çekti. Ardından yaptığı polisiyeden güldürüye, korku sinemasından belgesellere kadar uzanan geniş bir yelpazede, başarılı film yönetimlerine imza attı.

İkinci Dünya Savaşı’nın etkileri ile bunalan dünya platformunda, Türkiye’de hâlâ Muhsin Ertuğrul’un tiyatrocu yaklaşımının egemenliğindeki bir sinema vardı. Seyirci bu sinema anlayışının seyrek ürünlerinden çok, Amerikan ve Avrupa filmleri ile karşılaşıyor; özellikle Mısır’da üretilen, Türkçe seslendirmeli arabesk filmlere büyük ilgi gösteriyordu.  Türkiye coğrafyasına kendine özgü kimliği olan özel bir sinema anlatım damarı henüz ortalarda gözükmüyordu. Dahası, sinema dilinin inceliklerini bilen, öykülerini etkili ve rahatça anlatan yönetmenler yoktu. Ömer Lütfi Akad, bu boşluğu dolduranlar arasında yer aldı. Sinema tarihçisi Nejat Özön, onun “Vesikalı Yarim”i  ile “Kanun Namına”yı, Türk sinemasında, sinema dilinin başlangıç noktası olarak değerlendi

 “Gelin” (1973), “Düğün” (1974), “Diyet” (1975) Akad’ın  başyapıtı “Göç Üçlemesi”nin filmleridir. Bu üç filmde de aile, göç ve yeni toplumsal yapılara, değişimlere uyma mücadelesi veren insanların öyküleri vardır. “Gelin”de bir İç Anadolu taşra kentinden büyük kent İstanbul’a göçen bir ailenin yaşama uğraşını ve dağılmasını; “Düğün”de bir Güneydoğu kentinden, büyük kente göç eden bir ailenin yaşama direncine karşın yaralanmasını; “Diyet”te ise, yine büyük kentte tutunmaya çalışan işçilerin dramı anlatılır. 1970’lerin sonunda çektiği televizyon dramaları izleyiciyi ekrana kilitlemişti. “Topuz”, “Ferman”, “Pembe İncili Kaftan”, “Diyet”, “Bir Ceza Avukatının Anıları” (dört bölüm) ve  “Dört Mevsim İstanbul” bunlardan birkaçıdır. Onun sineması ayrıca,”Ulusal Sinema” tartışmaları için önemli bir kaynak oldu.

Akad’ın senaryolarındaki duru Türkçe, halk kültürünü sindirmiş olmanın getirdiği geniş birikimle, Türkiye insanının beden diline odaklanan keskin gözlem gücü, onun eserlerini yeterince yerli ve evrensel kılmaktadır. “Her filminde bir sinema dili araştırması içinde olduğunu” söyleyen usta yönetmen, 1959 yılında çektiği “Yalnızlar Rıhtımı” filmi ile ilgili olarak da şunları söylemektedir: “Bu filmde, resim resim ilk plandan sona dekorlarını çizerek, eşyaları ve kamerayı yerleştirerek hazırladığım senaryoya dayanarak, bir ‘mizansen araştırması’, ’uzay geometrisi’ çizgisinde bir biçim araştırması yaptım ve bunları sonuna dek uyguladım… Bu filmdeki bazı etkiler sinemamızda hâlâ var.”

Lütfi Akad’ın 1948’de çektiği “Vurun Kahpeye adlı film ile ünlenmişti. Çok sayıda piyasa işi film de yönetmiş olmasına karşın 1960’lardan ve özellikle 1970’lerden sonra toplumsal gerçekliğe vurgu yapan filmlere ağırlık verdi. “Hudutların Kanunu” (1966), “Kızılırmak Karakoyun (1967), “Ana” (1967), “Gelin (1973), “Düğün” (1974), “Diyet (1975) böyle filmlerindendir.

Anı-deneme türünde “Işıkla Karanlık Arasında” (2004) adlı bir de kitabı olan Ömer Lütfü Akad; 1967 Antalya Altın Portakal Film Festivali “En İyi 2. Dram Filmi Ödülü”, 1968 Antalya Altın Portakal Film Festivali “En İyi 2. Film Ödülü”, 1974 Antalya Altın Portakal Film Festivali “En İyi Yönetmen Ödülü”, Kültür Bakanlığı 1988 “Kültür ve Sanat Büyük Ödülü”, 13. Ankara Film Festivali 2001Aziz Nesin Emek Ödülü’nü aldı.

 “Kızılırmak Karakoyun’un göçebe Türkmenlerin yerleşik düzene geçmeleri konusunda getirdiği tarihi yorum ancak kökü feodaliteye dayanan sınıflı Batı toplumları için geçerli olup o devrin Osmanlı toplumunun özelliklerini yanlış aksettirmektedir. Tefecilik yoluyla sermaye birikimi ve sınıflaşma ancak toprakta özel mülkiyetin olduğu Batı toplumları için geçerlidir. ‘Miri toprak sistemine’, yani toprakta devlet mülkiyetine bağlı Osmanlı toplumu için ‘Kızılırmak Karakoyun’un yorumu bir masa başı nazariyesi olmaktan öte geçmemekte, ayrıca Osmanlı devleti için gerçekten çok ciddi bir hal alan göçebe Türkmenler meselesini yanlış bir açıdan yorumlamaktadır. Filmde sinemanın folklordan istifadesi yolunda da Atıf Yılmaz’ın on yıl önce ‘Alageyik’ ve ‘Karacaoğlan’da yaptıklarından daha ileri ve gelişmiş bir örnek ortaya konulmamaktadır. Türkmenlerin, terzi elinden yeni çıkmış kıyafetlerle bir halk opereti sahnesinde dolaşırmış gibi dağ başlarında gezinmesi filmin ancak masal anlattığı gerekçesiyle hoş görülebilir. Bütün bunlara rağmen ‘Kızılırmak Karakoyun’ Lütfi Akad’ın artık kişisel damgası haline gelen yalın, ölçülü anlatımı, bir satranç oyunu gibi gelişen dramatik yapısı, gösterişsiz fakat ustalıklı sahne düzenlemeleri, sınırlı malzemesinden azami istifadenin sağlanışı ile Türk sinemasının dikkate değer eserlerinden biri haline geliyor. Lütfi Akad usta, 15 yıl Batılı gibi nasıl film yapılacağını öğretmeye çabaladıktan sonra şimdi de Türk gibi nasıl film yapılacağını gösteriyor. Sinema üzerine düşünen ve yazanlarımızın Resnais’nin yahut Welles’in ustalıkları üzerine kafa patlatacaklarına Lütfi Akad’ın geometrik ölçüye varan sinema dili üzerinde durmaları, derin araştırmalara, uzun incelemelere girişmeleri gerekmektedir. Türk sinemasının Akad’dan öğrenecekleri Batılı ustalardan öğreneceklerinden hiç şüphesiz daha çoktur.” (Halit Refiğ)

 

ESERLERİ (Kitap):

Işıkla Karanlık Arasında (deneme biyografisi, 2004), Kızılırmak Karakoyun (senaryo, film öyküsü, 2004).

 

Ödülleri:

 

1967 Antalya Altın Portakal Film Festivali, En İyi 2. Dram Filmi Ödülü  (Hudutların Kanunu), 1968 Antalya Altın Portakal Film Festivali, En İyi 2. Film Ödülü (Vesikalı Yarim), 1974 Antalya Altın Portakal Film Festivali, En İyi Yönetmen (Düğün).

 

Sinema filmleri:

 

Vurun Kahpeye (1949), Lüküs Hayat (1950), Tahir ile Zühre (1951), Arzu ile Kamber (1951), Kanun Namına (1952), İngiliz Kemal Lawrense Karşı (1952), İpsala Cinayeti / Altı Ölü Var (1953), Katil (1953), Öldüren Şehir (1953), Çalsın Sazlar Oynasın Kızlar (1954), Bulgar Sadık (1954), Vahşi Bir Kız Sevdim (1954), Kardeş Kurşunu (1954), Görünmeyen Adam İstanbul'da (1954), Beyaz Mendil (1955), Meçhul Kadın (1955), Kalbimin Şarkısı (1955), Ak Altın (1956), Kara Talih (1957), Meyhanecinin Kızı (1957), Zümrüt (1958), Ana Kucağı (1958), Yalnızlar Rıhtımı (1959), Cilalı İbo'nun Çilesi (1959), Yangın Var (1959), Dişi Kurt (1960), Sessiz Harp (1961), Üç Tekerlekli Bisiklet (1962), Bir Gazetenin Hikayesi (1964), Sırat Köprüsü (1966), Hudutların Kanunu (1966), Kızılırmak-Karakoyun (1967), Ana (1967), Kurbanlık Katil (1967), Vesikalı Yarim (1968), Kader Böyle İstedi (1968), Seninle Ölmek İstiyorum (1969), Bir Teselli Ver (1971), Mahşere Kadar (1971), Vahşi Çiçek (1971), Yaralı Kurt (1972), Gökçe Çiçek (1973), Gelin (1973), Düğün (1974),  Esir Hayat (1974), Diyet (1975).

 

Ömer Seyfettin Uyarlamaları:

 

Ferman (1975), Pembe incili Kaftan (1975), Diyet (1975), Topuz (1975).

 

KAYNAKÇA:  (Başlıcaları): Muzaffer A.Esen / L. Akad’ın Tuttuğu Kuş (Pazar Postası, Sayı: 9, 1957), Türkiye 1923-1973 Ansiklopedisi (c.1, 1974), Alim Şerif Onaran / Lütfi Ömer Akad'ın Sineması (1977), Lütfi Ö. Akad (nehir söyleşi, 1990), Atilla Dorsay / Yüz Yüze (1986), Burçak Evren / Ustasız Bir Usta (Altyazı dergisi, Sayı: 4, 2002), Ayla Kanbur / Sadeliğin Derinliğinde Bir Usta, Lütfi Akad (2005), Kurtuluş Kayalı / Lütfi Akad Sineması Yararlanılmamış Engin Bir Kaynaktır (Bilim ve Sanat Dergisi, Sayı: 96, 2006), Hakan Erkılıç / Akad’ın Göç Üçlemesinde Eşya-İnsan İlişkileri Bağlamında Kimlik: Ne O Ne Öteki (25. Kare dergisi, Sayı:16), Film Arası / Özel Sayı (Sayı: 14-15, Eylül-Ekim 2011), Ömer Lütfi Akad Vefat Etti (Hürriyet, 19.11.2011), İhsan Işık / Ünlü Sanatçılar (Türkiye Ünlüler Ansiklopedisi, c. 5, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013).

İLGİLİ BİYOGRAFİLER

Devamını Gör